4.3.3 De verkeersopvatting

De wet noemt in art. 3:4 BW de “verkeersopvatting” als maatstaf aan de hand waarvan bestanddeelvorming respectievelijk natrekking moet worden vastgesteld. Wat houdt deze maatstaf in? Hierover bestaat discussie.1 Een definitie van het begrip is bewust niet in de wet opgenomen, zodat ruimte wordt geboden aan de (maatschappelijke) ontwikkelingen en om “recht te doen aan de diversiteit van gevallen”.2 Zo blijft het recht “elastisch” oftewel “flexibel”, waardoor het kan “meebewegen” met de tijd. De verkeersopvatting houdt een (objectieve) juridische kwalificatie van de feiten en omstandigheden in en vervult een schakelfunctie tussen deze feiten en omstandigheden en het rechtsgevolg.3 Aan de hand van de omstandigheden van het geval moet worden vastgesteld of volgens de maatschappelijke opvattingen in het verkeer sprake is van één zaak.4 Bij het vaststellen van de verkeersopvatting moet, zeker in het goederenrecht, rekening worden gehouden met de rechtszekerheid. Daarom zijn bij de vaststelling van de omstandigheden van het geval ook de opvattingen van buitenstaanders (derden) van belang en niet alleen de opvattingen van partijen.

De moeilijkheid van de verkeersopvatting is, dat zij niet altijd kenbaar is. Zo heeft de Hoge Raad in het Dépex/Curatoren-arrest een invulling gegeven aan de verkeersopvatting van art. 3:4 BW, terwijl deze invulling vóór het arrest nog niet (expliciet) vaststond. In dat arrest oordeelde de Hoge Raad dat apparatuur en gebouw één zaak zijn, als ze “in constructief opzicht specifiek op elkaar zijn afgestemd.”5 In zo’n geval wordt de apparatuur nagetrokken door het gebouw. Hetzelfde geldt als een fabrieksgebouw, dat wil zeggen een gebouw dienende tot het huisvesten van een productie-inrichting, zonder apparatuur als onvoltooid moet worden beschouwd. Voor deze “incompleetheidstoets” is de centrale vraag of de hoofdzaak (fabrieksgebouw) zonder de nagetrokken zaak (apparatuur) aan haar economische of maatschappelijke bestemming kan voldoen.6 Daarvoor geldt dat niet gekeken moet worden naar welke functie de apparatuur vervult in het productieproces, maar slechts of het gebouw zonder de apparatuur niet meer aan zijn bestemming kan beantwoorden. Omgekeerd is ook sprake van bestanddeelvorming als het gebouw weliswaar zonder apparatuur als “compleet” te beschouwen is, maar de apparatuur na de verwijdering niet meer te gebruiken is, bijvoorbeeld omdat ze teveel is aangepast aan het gebouw.7 Het afstemmingscriterium en de incompleetheidstoetsen, brengen mee dat bestanddeelvorming op basis van de verkeersopvatting niet snel moet worden aangenomen.8 Naast deze twee handvatten gaf de Hoge Raad nog een derde handvat waarmee de verkeersopvatting achterhaald kan worden. Hij oordeelde dat in beginsel geen sprake is van bestanddeelvorming als een zaak tijdelijk met een andere zaak wordt verbonden.9 Zo levert de omstandigheid dat een zaak ten opzichte van een andere zaak een tijdelijke hulpfunctie vervult en bestemd is om daarna te worden verwijderd een aanwijzing op dat die zaak naar verkeersopvatting niet als onderdeel van de andere zaak wordt aangemerkt. Bij een tijdelijke verbinding kán echter wel sprake zijn van bestanddeelvorming, dat zou dan moeten blijken uit alle omstandigheden van het geval.10

Vermeld zij tot slot dat aan de verkeersopvatting slechts een aanvullende functie toekomt. Hiermee wordt bedoeld dat een wettelijke regel haar opzij kan zetten.11 Een voorbeeld van zo’n wettelijke regel is art. 8:3a lid 2 BW.12 Dat artikel bepaalt dat vliegtuigmotoren onderdeel zijn van het luchtvaartuig. Dat motoren in de praktijk veelvuldig gehuurd worden door vliegtuigmaatschappijen, doet hieraan niets af. In dit geval is de opvatting van de “kenners” niet van belang.13 Een wettelijke regel zorgt overigens niet altijd voor duidelijkheid. Blijkens art. 8:3a lid 2 BW zijn niet alleen motoren bestanddelen, maar ook het casco, de luchtschroeven, de radiotoestellen en alle andere voorwerpen bestemd voor gebruik in of aan het toestel. Een luchtvaartuig is volgens lid 1 een toestel dat in de dampkring kan worden gehouden.14