HvJ EU, 05-11-2019, nr. C-663/17 P, nr. C-665/17 P, nr. C-669/17 P

Artikel 129 van de Kredītiestāžu likums (wet op de kredietinstellingen) (Latvijas Vēstnesis, 1995, nr. 163) bepaalt:

Artikel 133, lid 4, van deze wet luidt:

In hoofdstuk XI van deze wet bepaalt artikel 161, lid 1:

Artikel 377, lid 2, van de Civilprocesa likums (wetboek van burgerlijke rechtsvordering) bepaalt:

Artikel 387, lid 2, van dit wetboek luidt:

Artikel 322 van de Komerclikums (wetboek van koophandel) luidt:

Trasta Komercbanka en haar aandeelhouders betwisten zowel de in de punten 46 tot en met 48 van de bestreden beschikking opgenomen overwegingen dat de door het bestuur van Trasta Komercbanka aan hun advocaat verleende volmacht rechtsgeldig werd herroepen door de vereffenaar van die vennootschap, als het gevolg dat het Gerecht er in punt 50 van die beschikking aan heeft verbonden, namelijk dat er geen uitspraak behoefde te worden gedaan op het door Trasta Komercbanka ingestelde beroep.

Wat de rechtsgeldigheid van de herroeping van de volmacht betreft, stellen zij dat het onverenigbaar is met het recht op effectieve rechterlijke bescherming om de behartiging van de belangen van Trasta Komercbanka in procedures waarmee wordt opgekomen tegen het litigieuze besluit, te beschouwen als een taak die alleen aan de vereffenaar toekomt, dus een persoon die belast is met de afwikkeling van de vereffening van die vennootschap en die wordt voorgedragen door een autoriteit die ten grondslag ligt aan de vaststelling van het litigieuze besluit door de ECB. Bijgevolg heeft het Gerecht niet alleen artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: ‘Handvest’), maar ook het Letse recht geschonden. De vereffenaar heeft immers een belangenconflict, aangezien de voortzetting van de vereffening van Trasta Komercbanka per definitie haaks staat op het behoud van de vergunning van die vennootschap dat met het beroep tot nietigverklaring van het litigieuze besluit wordt beoogd. Het Gerecht heeft geen rekening gehouden met het algemene beginsel dat rechtshandelingen nietig zijn indien er sprake is van een kennelijk belangenconflict.

De ECB, bij welke instelling de Commissie zich in haar ter terechtzitting gemaakte opmerkingen in wezen heeft aangesloten, stelt dat het Gerecht terecht heeft geoordeeld dat de belangen van Trasta Komercbanka door de vereffenaar werden waargenomen. Volgens de ECB bepaalt het Letse recht welke personen bevoegd zijn om namens Trasta Komercbanka op te treden.

Bovendien erkent de ECB weliswaar dat de door het bestuur van Trasta Komercbanka verleende volmacht aan de advocaat die namens die vennootschap beroep heeft ingesteld, rechtsgeldig was op de datum waarop deze is opgesteld, maar benadrukt zij dat de bevoegde Letse rechter na de ondertekening van die volmacht de vereffening van Trasta Komercbanka heeft bevolen en een vereffenaar heeft benoemd, die naar Lets recht de bevoegdheid had die noodzakelijk was om deze volmacht te herroepen.

De ECB betoogt dat het aan schending van artikel 47 van het Handvest ontleende argument van Trasta Komercbanka en haar aandeelhouders moet worden afgewezen, aangezien Trasta Komercbanka niet het recht is ontnomen om tegen het litigieuze besluit een doeltreffende voorziening in rechte in te stellen, daar de vereffenaar, indien hij dat opportuun achtte, het recht had om namens Trasta Komercbanka een dergelijk beroep in te stellen. Het argument dat de vereffenaar door de FKMC is benoemd, kan evenmin slagen omdat hij door de bevoegde Letse rechter en niet door deze commissie of door de ECB is benoemd. Volgens de ECB heeft de vereffenaar er belang bij om en is hij verplicht om beroep in te stellen tegen het litigieuze besluit, aangezien de waarde van de activa van Trasta Komercbanka kan stijgen indien hij in het gelijk wordt gesteld.

Om te beginnen moet erop worden gewezen dat de hogere voorziening in zaak C-669/17 P, voor zover deze is ingesteld door de indirecte aandeelhouder en de rechtstreekse aandeelhouders van Trasta Komercbanka, te weten Fursin en Buimisters, C & R Invest, Figon Co., GCK Holding Netherlands en Rikam Holding, niet-ontvankelijk moet worden verklaard.

Zoals in punt 35 van het onderhavige arrest is opgemerkt, heeft het Gerecht in de bestreden beschikking immers geoordeeld dat het door deze partijen ingestelde beroep ontvankelijk was en de door de ECB tegen hen opgeworpen exceptie van niet-ontvankelijkheid verworpen. Hieruit volgt dat deze partijen niet geheel of gedeeltelijk in het ongelijk zijn gesteld in de zin van artikel 56, tweede alinea, eerste zin, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie en derhalve geen hogere voorziening tegen de bestreden beschikking kunnen instellen.

Wat de door Trasta Komercbanka ingestelde hogere voorziening betreft, zij eraan herinnerd dat de Europese Unie een Unie is die wordt beheerst door het recht in die zin dat haar instellingen niet ontkomen aan het toezicht op de verenigbaarheid van hun handelingen met inzonderheid het VWEU en de algemene rechtsbeginselen, daar dit Verdrag een volledig stelsel van rechtsmiddelen en procedures in het leven heeft geroepen waarbij het toezicht op de rechtmatigheid van de handelingen van de instellingen van de Unie aan het Hof is opgedragen (zie in die zin arresten van 23 april 1986, Les Verts/Parlement, 294/83, EU:C:1986:166, punt 23; 29 juni 2010, E en F, C-550/09, EU:C:2010:382, punt 44, en 30 mei 2017, Safa Nicu Sepahan/Raad, C-45/1 P, EU:C:2017:402, punt 35). Particulieren moeten zich bijgevolg daadwerkelijk voor de rechter kunnen beroepen op door hen aan de rechtsorde van de Unie ontleende rechten (arrest van 18 januari 2007, PKK en KNK/Raad, C-229/05 P, EU:C:2007:32, punt 109 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Dienaangaande moet eraan worden herinnerd dat het beginsel van daadwerkelijke bescherming van de rechten die de justitiabelen aan het recht van de Unie ontlenen en waarnaar artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU verwijst, een algemeen beginsel van Unierecht is dat uit de gemeenschappelijke constitutionele tradities van de lidstaten voortvloeit. Dit beginsel is neergelegd in de artikelen 6 en 13 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden, dat op 4 november 1950 te Rome werd ondertekend. Het is meer recentelijk neergelegd in artikel 47 van het Handvest [arresten van 27 februari 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses, C-64/16, EU:C:2018:117, punt 35, en 24 juni 2019, Commissie/Polen (Onafhankelijkheid van het hooggerechtshof), C-619/18, EU:C:2019:531, punt 49].

De effectieve rechtsbescherming van een rechtspersoon als Trasta Komercbanka, waarvan de vergunning is ingetrokken bij een besluit van een instelling van de Unie zoals de ECB, dat is vastgesteld op grond van een Uniehandeling zoals verordening nr. 1024/2013, wordt gewaarborgd door het recht waarover die persoon krachtens artikel 263, vierde alinea, VWEU beschikt om bij de Unierechter beroep tot nietigverklaring van dat besluit in te stellen.

Wil een dergelijk beroep ontvankelijk zijn, moet worden aangetoond dat de betrokken persoon werkelijk heeft beslist om het beroep in te stellen en dat de advocaten die stellen hem te vertegenwoordigen daadwerkelijk volmacht daartoe hebben gekregen (zie in die zin arrest van 18 januari 2007, PKK en KNK/Raad, C-229/05 P, EU:C:2007:32, punt 113 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Juist om zich ervan te vergewissen dat dit het geval is, is in artikel 51, lid 3, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht vereist dat de advocaten, wanneer de partij die zij vertegenwoordigen een privaatrechtelijke rechtspersoon is, ter griffie van het Gerecht een door die partij verleende machtiging neerleggen, en kan overeenkomstig lid 4 van dat artikel het ontbreken van de overlegging van deze volmacht tot de formele niet-ontvankelijkheid van het verzoekschrift leiden.

Wat een kredietinstelling in de vorm van een onder het recht van een lidstaat vallende rechtspersoon zoals Trasta Komercbanka betreft, dient bij gebreke van een Unieregeling ter zake volgens dat recht te worden bepaald welke organen van deze rechtspersoon bevoegd zijn om de in het vorige punt bedoelde besluiten te nemen.

Zoals het Hof reeds heeft aangegeven, wordt de autonomie waarover de lidstaten dienaangaande beschikken, echter beperkt door hun verplichting om in het bijzonder te waarborgen dat het in artikel 47 van het Handvest neergelegde recht op een doeltreffende voorziening in rechte en op toegang tot een onpartijdig gerecht wordt geëerbiedigd (arrest van 8 november 2016, Lesoochranárske zoskupenie VLK, C-243/15, EU:C:2016:838, punt 65 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Het recht van een rechtspersoon, zoals Trasta Komercbanka, op een doeltreffende voorziening in rechte bij de rechterlijke instanties van de Unie zou worden belemmerd indien op grond van het recht van de betrokken lidstaat een voor het nemen van dergelijke besluiten bevoegde vereffenaar zou worden benoemd op voordracht van een nationale autoriteit die heeft deelgenomen aan de vaststelling van de voor de betrokken rechtspersoon bezwarende handeling die tot haar vereffening heeft geleid. Gelet op de vertrouwensrelatie die een dergelijke benoemingsprocedure tussen die autoriteit en de benoemde vereffenaar impliceert, en gelet op het feit dat een vereffenaar de definitieve vereffening van de rechtspersoon als taak heeft, bestaat immers het risico dat de vereffenaar verhindert dat in een gerechtelijke procedure wordt opgekomen tegen een door die autoriteit zelf of met zijn hulp vastgestelde handeling die heeft geleid tot de vereffening van de betrokken rechtspersoon.

Dit geldt des te meer wanneer de vereffenaar van de betrokken rechtspersoon door die autoriteit of op voorstel van deze autoriteit uit zijn functie kan worden ontheven indien, naar aanleiding van een beroep waarvan de inleiding of handhaving afhangt van zijn eigen beslissing, een handeling van de Unie die is vastgesteld met de hulp van die autoriteit en die tot de vereffening van die rechtspersoon heeft geleid, nietig wordt verklaard.

Zoals de advocaat-generaal in de punten 75 tot en met 77 van haar conclusie in wezen heeft opgemerkt, kunnen situaties als die welke in de punten 60 en 61 van het onderhavige arrest zijn beschreven, voor zover er daarbij sprake is van een belangenconflict, afbreuk doen aan het recht van de betrokken rechtspersoon op een doeltreffende voorziening in rechte (zie in die zin Europees Hof voor de Rechten van de Mens, 24 november 2005, Capital Bank AD tegen Bulgarije, CE:ECHR:2005:1124JUD004942999, §§ 117 en 118).

In casu blijkt uit punt 32 van de bestreden beschikking dat de volmacht van de advocaat die namens Trasta Komercbanka beroep heeft ingesteld bij het Gerecht, is verleend door een persoon die daartoe op de datum van verlening ervan bevoegd was.

Zoals in de punten 5 en 34 van die beschikking is opgemerkt, heeft de bevoegde Letse rechter, nadat de volmacht was verleend, evenwel op 14 maart 2016 op verzoek van de FKMC de vereffening van Trasta Komercbanka bevolen overeenkomstig de bepalingen van het Letse recht die voorzien in de vereffening van een kredietinstelling waarvan de vergunning is ingetrokken. Overeenkomstig die bepalingen heeft deze rechter de door de FKMC voorgedragen vereffenaar benoemd. Hij heeft bovendien het verzoek van Trasta Komercbanka afgewezen om de vertegenwoordigingsbevoegdheid van haar voormalige bestuur in stand te laten, met name voor het bij de Unierechter instellen van beroep tegen het litigieuze besluit.

Voorts blijkt uit de punten 6 en 46 van de beschikking dat de vereffenaar van Trasta Komercbanka na zijn benoeming alle door deze vennootschap verleende volmachten, waaronder die van de advocaat die namens Trasta Komercbanka het beroep bij het Gerecht had ingesteld, heeft herroepen, en dat die vennootschap daar kennis van heeft gekregen uiterlijk op 28 oktober 2016, de datum waarop de herroeping moet worden geacht te zijn ingegaan.

Het Gerecht heeft derhalve in de punten 48 tot en met 50 van de bestreden beschikking geoordeeld dat de advocaat niet meer beschikte over een rechtsgeldige, door deze vennootschap verleende machtiging in de zin van artikel 51, lid 3, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, en dat er bijgevolg geen uitspraak behoefde te worden gedaan op het beroep van de vennootschap.

Het Gerecht heeft in punt 35 van die beschikking het argument van Trasta Komercbanka inzake een belangenconflict van de vereffenaar afgewezen op grond dat, aangezien de bevoegde Letse rechter afwijzend had beslist op het verzoek van Trasta Komercbanka om de vertegenwoordigingsbevoegdheid van haar bestuur in stand te laten, dit argument niet kon afdoen aan het feit dat de vereffenaar van Trasta Komercbanka op grond van het Letse recht de eerder aan haar advocaat verleende volmacht kon herroepen.

In punt 36 van die beschikking heeft het Gerecht daaraan toegevoegd dat ‘de toepassing van het Letse recht […] hoe dan ook geen schending van het Unierecht en in het bijzonder van het recht op een doeltreffende rechterlijke bescherming [opleverde]’, aangezien die toepassing er niet toe leidde dat banken waarvan de vergunning was ingetrokken, geen beroep kunnen instellen, maar wel dat de verantwoordelijkheid voor dat beroep wordt opgedragen aan een vereffenaar.

De door het Gerecht in de punten 35 en 36 van de bestreden beschikking geformuleerde overwegingen geven blijk van een onjuiste rechtsopvatting.

Zoals blijkt uit punt 60 van het onderhavige arrest, is het in punt 35 van de bestreden beschikking genoemde feit dat de vereffenaar krachtens het Letse recht bevoegd was om de volmacht te herroepen die aan de advocaat van Trasta Komercbanka was verleend om bij de Unierechter beroep in te stellen tegen het litigieuze besluit, immers niet voldoende om de erkenning van die herroeping door de Unierechter te rechtvaardigen indien die herroeping, met name om de in de punten 61 en 62 van het onderhavige arrest aangegeven redenen, inbreuk maakt op het in artikel 47 van het Handvest neergelegde recht van Trasta Komercbanka op een doeltreffende voorziening in rechte.

Aangezien de vereffening van Trasta Komercbanka overeenkomstig de toepasselijke Letse bepalingen een gevolg is van de intrekking van haar vergunning door het litigieuze besluit, kan de nietigverklaring van dat besluit die mogelijkerwijs voortvloeit uit het beroep van Trasta Komercbanka, leiden tot de intrekking van de beslissing waarbij de vereffening van die vennootschap werd gelast, en dus van de beslissing tot benoeming van de vereffenaar.

Opgemerkt moet worden dat, zoals blijkt uit artikel 322 van het wetboek van koophandel, de taak die aan de vereffenaar van een rechtspersoon als Trasta Komercbanka is opgedragen, niet dezelfde is als die welke gewoonlijk aan de bestuurder van een dergelijke rechtspersoon is toevertrouwd, aangezien de vereffenaar enkel als doel heeft de schulden te innen, de activa te verkopen en de schuldeisers af te lossen om de volledige stopzetting van de activiteiten van die rechtspersoon te bewerkstelligen.

Bovendien heeft het Gerecht geen rekening gehouden met de door Trasta Komercbanka aangevoerde omstandigheid dat de vereffenaar overeenkomstig artikel 377, lid 2, van het wetboek van burgerlijke rechtsvordering op voordracht van de FKMC was benoemd en dat de FKMC krachtens artikel 387, lid 2, van dat wetboek kon verzoeken om de vereffenaar te ontheffen van zijn taak indien hij haar vertrouwen niet meer had.

Hoewel niet de FKMC maar de ECB de auteur van het litigieuze besluit en de verwerende partij voor het Gerecht is, neemt dit niet weg dat de FKMC heeft deelgenomen aan de vaststelling van het litigieuze besluit, dat op haar voorstel is vastgesteld. Gelet op de taak die hem naar Lets recht is opgedragen, heeft de vereffenaar een belangenconflict omdat, wanneer bij de rechterlijke instanties van de Unie wordt opgekomen tegen de intrekking van de vergunning van de door hem vertegenwoordigde rechtspersoon, hij in strijd met die taak aan de vereffening van die rechtspersoon mogelijkerwijs haar rechtsgrondslag dient te ontnemen.

Zoals in de punten 60 tot en met 62 van het onderhavige arrest is opgemerkt, volgt uit het bestaan van dergelijke banden tussen de FKMC en de vereffenaar en uit de rol die de FKMC bij de vaststelling van het litigieuze besluit heeft gespeeld, dat de verantwoordelijkheid voor een eventuele herroeping van de aan de advocaat van Trasta Komercbanka verleende volmacht om bij de rechter van de Unie beroep in te stellen tegen dat besluit, niet aan die vereffenaar kan worden opgedragen zonder afbreuk te doen aan het recht van Trasta Komercbanka op een doeltreffende voorziening in rechte in de zin van artikel 47 van het Handvest.

Deze vaststelling wordt ook bevestigd door de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Dat Hof heeft immers in zijn uitspraak van 9 september 2004, Capital Bank AD tegen Bulgarije (CE:ECHR:2004:0909DEC004942999), betreffende een door vereffenaars vertegenwoordigde bankinstelling geoordeeld dat het recht van de voormalige directie van die bankinstelling om bij dat Hof een individueel verzoekschrift in te dienen in de zin van artikel 34 van het op 4 november 1950 te Rome ondertekende Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden diende te worden erkend wanneer die vereffenaars een belangenconflict hebben dat de uitoefening van dat recht door de instelling die zij moeten vertegenwoordigen theoretisch en illusoir maakt.

Aan dit oordeel wordt niet afgedaan door de overweging van het Gerecht in punt 36 van de bestreden beschikking. De omstandigheid dat naar Lets recht de verantwoordelijkheid om beroep in te stellen of te handhaven tegen een besluit tot intrekking van een vergunning zoals het litigieuze besluit, wordt overgedragen aan een vereffenaar, impliceert weliswaar in beginsel niet dat het recht op effectieve rechtsbescherming wordt geschonden, maar dit geldt niet indien de persoon aan wie die verantwoordelijkheid wordt overgedragen, een belangenconflict heeft wat betreft het besluit tot het instellen of handhaven van een dergelijk beroep.

Gelet op het voorgaande moet worden vastgesteld dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door in de punten 35 en 36 van de bestreden beschikking te oordelen dat de toepassing van het Letse recht, ondanks de argumenten die Trasta Komercbanka ter rechtvaardiging van het behoud van de vertegenwoordigingsbevoegdheid van haar voormalige bestuur had aangevoerd, niet leidde tot schending van het recht van die vennootschap op effectieve rechtsbescherming, alsmede door in de punten 47 en 48 van die beschikking hieruit af te leiden dat de advocaat die namens Trasta Komercbanka beroep had ingesteld, niet meer beschikte over een rechtsgeldige, door een daartoe bevoegde persoon verleende volmacht om namens die vennootschap op te treden, aangezien de hem aanvankelijk verleende volmacht was herroepen door de vereffenaar van de vennootschap. Gelet op de in de punten 70 tot en met 77 van het onderhavige arrest uiteengezette overwegingen mocht het Gerecht immers met deze herroeping geen rekening houden aangezien die het in artikel 47 van het Handvest neergelegde recht op een doeltreffende voorziening in rechte van Trasta Komercbanka schond.

Bijgevolg moet de hogere voorziening van Trasta Komercbanka in zaak C-669/17 P ontvankelijk en gegrond worden verklaard en dient de bestreden beschikking te worden vernietigd voor zover het Gerecht heeft geoordeeld dat geen uitspraak behoefde te worden gedaan op het door Trasta Komercbanka ingestelde beroep.

Trasta Komercbanka en haar aandeelhouders voeren aan dat de conclusies van de hogere voorziening van de ECB in zaak C-663/17 P, anders dan is voorgeschreven in artikel 169 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof, niet strekken tot gehele of gedeeltelijke vernietiging van de beslissing van het Gerecht zoals deze in het dictum van de bestreden beschikking voorkomt, maar tot vernietiging van bepaalde punten van de motivering van die beschikking. Volgens Trasta Komercbanka en haar aandeelhouders kunnen dergelijke conclusies niet worden aanvaard, net zo min als conclusies die ertoe strekken dat het Hof definitief inhoudelijk uitspraak doet over de zaak, aangezien het Gerecht tot op heden slechts uitspraak heeft gedaan over de ontvankelijkheid van het bij het Gerecht ingestelde beroep.

Dit betoog kan niet slagen.

Ten eerste ziet de eerste vordering van de hogere voorziening van de ECB uitdrukkelijk op de vernietiging van punt 2 van het dictum van de bestreden beschikking. Ten tweede verzoekt de ECB het Hof met de tweede vordering in hogere voorziening in wezen, overeenkomstig artikel 170, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof, het door haar in eerste aanleg gevorderde toe te wijzen, namelijk de niet-ontvankelijkverklaring van het beroep van de aandeelhouders van Trasta Komercbanka.

Bijgevolg is de hogere voorziening van de ECB in zaak C-663/17 P ontvankelijk.

Ter ondersteuning van haar hogere voorziening in zaak C-663/17 P voert de ECB in wezen drie middelen aan. Volgens het eerste middel heeft het Gerecht blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat de aandeelhouders van Trasta Komercbanka een procesbelang hadden om op te komen tegen het litigieuze besluit. Met het tweede middel betoogt de ECB dat het Gerecht ten onrechte heeft geoordeeld dat deze aandeelhouders door het litigieuze besluit individueel werden geraakt in de zin van artikel 263, vierde alinea, VWEU. Het derde middel heeft betrekking op de onjuiste rechtsopvatting waarvan het Gerecht blijk zou hebben gegeven door te oordelen dat die aandeelhouders door dit besluit rechtstreeks werden geraakt in de zin van deze bepaling.

Ter ondersteuning van haar hogere voorziening in zaak C-665/17 P voert de Commissie twee middelen aan. Het eerste middel is ontleend aan schending van artikel 263 VWEU doordat het Gerecht ten onrechte het bestaan heeft erkend van een procesbelang van de aandeelhouders van Trasta Komercbanka. Het tweede middel heeft betrekking op de schending van artikel 263, vierde alinea, VWEU en omvat twee onderdelen die betrekking hebben op de onjuiste rechtsopvatting waarvan het Gerecht blijk heeft gegeven door te oordelen dat de aandeelhouders zowel individueel als rechtstreeks door dit besluit werden geraakt.

Eerst moeten het derde middel van de hogere voorziening in zaak C-663/17 P en het tweede onderdeel van het tweede middel van de hogere voorziening in zaak C-665/17 P worden onderzocht.