HvJ EU, 04-10-2024, nr. C‑650/22

De FIFA, daarin gesteund door de KBVB, betoogt dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde regels van de RSTP meerdere doelstellingen nastreven zoals, ten eerste, het behoud van de contractuele stabiliteit en van de stabiliteit van profvoetbalteams, ten tweede en in ruimere zin, de waarborging van de integriteit, de regelmatigheid en het goede verloop van clubvoetbalcompetities en, ten derde, de bescherming van profvoetbalspelers in hun hoedanigheid van werknemers. Al deze verschillende doelstellingen zijn legitiem vanuit het oogpunt van het algemeen belang.

In dit verband moet met betrekking tot de bescherming van werknemers in de eerste plaats worden opgemerkt dat dit streven om te beginnen geen deel uitmaakt van de statutaire doelstellingen van de FIFA en voorts dat deze privaatrechtelijke organisatie ook niet van overheidswege met een bijzondere taak op dit gebied is belast. Evenwel hoeft niet te worden uitgemaakt of een dergelijke organisatie zich in die omstandigheden al dan niet terecht op het nastreven van een dergelijke doelstelling kan beroepen, aangezien het in casu volstaat vast te stellen dat hoe dan ook niet blijkt op welke wijze de vaststelling of uitvoering van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde regels van de RSTP, zoals die in punt 74 van dit arrest zijn beschreven, zou kunnen bijdragen tot de bescherming van profvoetballers.

In de tweede plaats moet, gelet op de door de FIFA nagestreefde doelstellingen, zoals die in artikel 2 van haar statuten zijn omschreven en in punt 3 van dit arrest in herinnering zijn gebracht, allereerst worden opgemerkt dat de doelstelling om het regelmatige verloop van sportcompetities te waarborgen een legitiem doel van algemeen belang is dat door een sportfederatie kan worden nagestreefd, bijvoorbeeld door termijnen voor transfers van spelers vast te stellen teneinde te late transfers te voorkomen, die de competitiewaarde van een team in de loop van een competitie aanzienlijk kunnen beïnvloeden, waardoor de vergelijkbaarheid van de resultaten van de verschillende aan die competitie deelnemende teams in het gedrang komt en daarmee het goede verloop van de competitie in haar geheel (zie in die zin arrest van 13 april 2000, Lehtonen en Castors Braine, C-176/96, EU:C:2000:201, punten 53 en 54).

Vervolgens is deze doelstelling in het geval van voetbal van bijzonder belang in het licht van de essentiële rol die tijdens competities op zowel Europees als nationaal niveau wordt toebedeeld aan de sportieve verdienste. Deze essentiële rol kan immers slechts worden gewaarborgd indien alle ploegen tegen elkaar aantreden onder homogene reglementaire en technische voorwaarden, waardoor een zekere gelijkheid van kansen wordt gewaarborgd (arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 143 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Tot slot kan de hierboven genoemde doelstelling, in de wetenschap dat de samenstelling van de ploegen een van de essentiële parameters vormt van de competities waarin de profvoetbalclubs het tegen elkaar opnemen (arrest van 21 december 2023, Royal Antwerp Football Club, C-680/21, EU:C:2023:1010, punt 61), niet alleen een rechtvaardigingsgrond bieden voor het vaststellen van regels met betrekking tot, onder meer, de in punt 100 van dit arrest genoemde termijnen voor transfers van spelers in de loop van een competitie, maar ook, in beginsel en zonder vooruit te lopen op de inhoud ervan, van regels die strekken tot het behoud van een zekere mate van stabiliteit in het spelersbestand van de clubs, dat fungeert als ‘visvijver’ voor de samenstelling van de teams die door deze clubs tijdens clubvoetbalcompetities kunnen worden opgesteld. Het behoud van een zekere mate van stabiliteit in dat spelersbestand, en dus ook van een zekere mate van continuïteit in de contracten met de daartoe behorende spelers, moet dan ook niet worden beschouwd als een legitiem doel van algemeen belang op zich, maar als een van de mogelijke middelen ter bereiking van het legitieme doel van algemeen belang dat gelegen is in de waarborging van de regelmatigheid en het goede verloop van clubvoetbalcompetities.

Zoals volgt uit het voorgaande punt van dit arrest en zoals de advocaat-generaal in punt 65 van zijn conclusie heeft opgemerkt, kunnen de in het hoofdgeding aan de orde zijnde regels van de RSTP, zoals die in punt 74 van dit arrest zijn beschreven en in de punten 87 tot en met 90 ervan in herinnering zijn gebracht, op het eerste gezicht en onder voorbehoud van de door de verwijzende rechter te verrichten verificaties, zonder uitzondering geschikt worden geacht ter bereiking van het beoogde doel, namelijk de waarborging van de regelmatigheid en het goede verloop van clubvoetbalcompetities, doordat zij elk op eigen wijze bijdragen tot het behoud van een zekere mate van stabiliteit in het spelersbestand van alle profvoetbalclubs die aan die competities kunnen deelnemen.

Toch lijken deze verschillende regels, ook dit onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter, in meerdere opzichten verder — en in sommige gevallen veel verder — te gaan dan noodzakelijk is om dat doel te bereiken, te meer daar die regels voor het merendeel naast elkaar en deels voor een aanzienlijke periode toepassing vinden op spelers, van wie de carrière bovendien betrekkelijk kort is, een situatie die de ontwikkeling van hun carrière ernstig kan bemoeilijken, zo niet ertoe kan leiden dat sommige van deze spelers hun carrière voortijdig beëindigen.

In de eerste plaats geldt dit voor artikel 17, punt 1, RSTP, voor zover daarin de verschillende criteria zijn vastgesteld voor de berekening van de door de speler verschuldigde schadevergoeding in geval van eenzijdige verbreking van het contract ‘zonder gerechtvaardigde reden’, een uitdrukking waarvan in dit reglement zelf overigens geen nauwkeurige omschrijving te vinden is.

Met name het eerste criterium, dat in wezen de mogelijkheid inhoudt om rekening te houden met ‘het in het betrokken land geldende recht’, garandeert niet dat dit recht daadwerkelijk in acht wordt genomen. Sterker nog, in de door de FIFA gepubliceerde officiële toelichting bij de RSTP staat te lezen dat dit eerste criterium in de praktijk vrijwel nooit wordt gehanteerd, aangezien de DRC voornamelijk de regels toepast die door deze organisatie zelf zijn uitgevaardigd en, uitsluitend bij wijze van aanvulling, het Zwitserse recht. Een dergelijke praktijk om het in het betrokken land geldende recht niet daadwerkelijk in aanmerking te nemen en dus niet effectief na te leven, gaat kennelijk verder dan noodzakelijk kan zijn voor het behoud van een zekere mate van stabiliteit in het spelersbestand van de clubs met het oog op de regelmatigheid en het goede verloop van clubvoetbalcompetities. Het tweede criterium waarin deze regel uitdrukkelijk voorziet en dat betrekking heeft op de ‘specificiteit van de sport’, verwijst naar een algemeen begrip, zonder daarvan evenwel een nadere definitie te geven aan de hand waarvan kan worden begrepen op welke grond en op welke wijze de toepassing van dit criterium van invloed kan zijn op de berekening van de door de speler verschuldigde vergoeding, zodat genoemd criterium — hoewel het als ‘objectief’ wordt voorgesteld — zich in werkelijkheid leent voor een discretionaire — en dus onvoorzienbare en moeilijk te controleren — toepassing. De vaststelling van een criterium dat dergelijke kenmerken vertoont en dergelijke gevolgen met zich meebrengt, kan niet noodzakelijk worden geacht om de regelmatigheid en het goede verloop van clubvoetbalcompetities te waarborgen.

De overige criteria waarin genoemde regel uitdrukkelijk voorziet, zijn op het eerste gezicht weliswaar objectiever en makkelijker te controleren dan de twee voorgaande, maar lijken niettemin aanzienlijk verder te gaan dan noodzakelijk is voor het bereiken van datzelfde doel. Ten eerste hebben het salaris en de andere voordelen die de speler toekomen op grond van het latere contract dat hij met een nieuwe club heeft gesloten, betrekking op een arbeidsverhouding die in de tijd volgt op de verbroken arbeidsverhouding, zodat deze elementen moeten worden geacht los te staan van laatstgenoemde arbeidsverhouding en de daarmee verbonden kosten (zie naar analogie arrest van 16 maart 2010, Olympique Lyonnais, C-325/08, EU:C:2010:143, punt 50). Wat betreft ten tweede de door de oude club in verband met de transfer van genoemde speler naar die club betaalde vergoedingen en gemaakte kosten, die over de looptijd van het contract worden afgeschreven, moet, los van het feit dat dit element overwegend betrekking heeft op een eerdere contractuele arbeidsverhouding, worden opgemerkt dat de inaanmerkingneming daarvan bijzonder buitensporig lijkt, aangezien daardoor de mogelijkheid ontstaat dat er aanzienlijke bedragen op de speler worden afgewenteld waarover eerder exclusieve onderhandelingen zijn gevoerd tussen andere personen die daarbij alleen hun eigen belang voor ogen hadden, zoals de bij de transfer betrokken clubs of derden die daarbij hadden bemiddeld. Voorts moet worden vastgesteld dat dergelijke criteria voor schadevergoeding er veeleer op gericht lijken om de financiële belangen van de clubs te beschermen in de specifieke economische context van onderlinge transfers van spelers, en niet zozeer om het gestelde goede verloop van sportcompetities te waarborgen, wat overigens bevestiging vindt in de wijze waarop deze criteria door de DRC en de CAS zijn uitgelegd en toegepast, zoals blijkt uit bepaalde beslissingen van deze organen, die deel uitmaken van het dossier waarover het Hof beschikt.

In de tweede plaats geldt dit op het eerste gezicht ook voor artikel 17, punt 2, RSTP, voor zover daarin in beginsel is bepaald — en dus zonder overeenkomstig het evenredigheidsbeginsel rekening te houden met de omstandigheden van het concrete geval (zie in die zin arrest van 4 oktober 2018, Link Logistik N&N, C-384/17, EU:C:2018:810, punt 45), in het bijzonder het daadwerkelijke gedrag van de nieuwe club die deze speler in dienst neemt — dat deze club hoofdelijk aansprakelijk is voor de betaling van de schadevergoeding die deze speler aan zijn oude club verschuldigd is in geval van een eenzijdige verbreking van het contract zonder gerechtvaardigde reden, waarbij deze schadevergoeding bovendien wordt vastgesteld aan de hand van criteria waarvan de gebreken in de punten 106 en 107 van dit arrest zijn belicht. Hoewel moet worden erkend dat deze bepaling volgens de FIFA niet systematisch wordt toegepast en met name buiten toepassing blijft wanneer het nieuwe contract van een speler die zijn vorige contract zonder gerechtvaardigde reden heeft verbroken, na het verstrijken daarvan wordt ondertekend, neemt dit bovendien, zelfs in de veronderstelling dat dit zo is, niet weg dat artikel 17, punt 2, RSTP niet bepaalt dat deze bepaling buiten toepassing wordt gelaten en op dit punt bijgevolg niet de noodzakelijke rechtszekerheid biedt.

In de derde plaats geldt hetzelfde eveneens voor artikel 17, punt 4, RSTP, voor zover daarin is bepaald dat deze nieuwe club niet alleen hoofdelijk aansprakelijk is voor de betaling van een dergelijke schadevergoeding, maar ook, tot bewijs van het tegendeel, wordt vermoed deze speler te hebben aangezet tot die verbreking van het contract zonder gerechtvaardigde reden en, indien genoemde speler wordt gecontracteerd gedurende de beschermde periode van het contract met zijn oude club, aan die nieuwe club om die reden een sportsanctie wordt opgelegd in de vorm van een algemeen geldend verbod op inschrijving van nieuwe spelers gedurende twee volledige en opeenvolgende inschrijvingsperioden.

Een dergelijke sportsanctie, die de tot oplegging daarvan bevoegde organen niet per geval kunnen aanpassen in het licht van bepaalde criteria of omstandigheden, lijkt naar haar aard en gevolgen kennelijk buiten alle verhouding te staan met de aan de betrokken nieuwe club verweten inbreuk. Bovendien wordt deze inbreuk aan deze nieuwe club toegerekend op grond van een vermoeden waarvan de gerechtvaardigdheid niet lijkt vast te staan. Het is inderdaad zo dat de FIFA heeft aangevoerd dat het bestaan van dit vermoeden zijn rechtvaardiging vindt in de moeilijkheden die de oude club van een speler kan ondervinden wanneer zij moet bewijzen dat de nieuwe club deze speler ertoe heeft aangezet zijn contract met de oude club voortijdig en zonder gerechtvaardigde reden te verbreken. Niettemin moet worden vastgesteld dat, hoewel een dergelijk argument op het eerste gezicht het gebruik van een vermoeden in beginsel kan rechtvaardigen, het echter geen rechtvaardigingsgrond biedt voor het in casu aan de orde zijnde vermoeden dat automatisch van toepassing is, dat wil zeggen zonder afhankelijk te worden gesteld van enige voorwaarde die het mogelijk maakt om, zij het slechts in geringe mate, rekening te houden met de relevante omstandigheden van het geval, zoals bijvoorbeeld de voorwaarde dat de oude club op zijn minst voldoende aanwijzingen verschaft op grond waarvan kan worden aangenomen dat de nieuwe club de speler tot verbreking van het contract heeft aangezet.

Bovendien zijn dergelijke sancties, ook al staat het een organisatie als de FIFA vrij om sancties op te leggen voor inbreuken op de door haar vastgestelde regels, mits die regels en de sancties ter handhaving daarvan gerechtvaardigd zijn doordat zij een legitiem doel van algemeen belang nastreven, alleen toegestaan wanneer de vaststelling ervan wordt afgebakend door transparante, objectieve, niet-discriminerende en evenredige criteria (zie in die zin arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 257), waarbij dat laatste vereiste met name inhoudt dat er bij de vaststelling van het bedrag en de duur van die sancties rekening wordt gehouden met de omstandigheden van het concrete geval, zoals volgt uit de in punt 108 van dit arrest aangehaalde rechtspraak. Voorts moeten dergelijke criteria effectief kunnen worden getoetst.

In de vierde en laatste plaats geldt dit ook voor artikel 8.2, lid 7, van bijlage 3 bij de RSTP, voor zover daarin is bepaald dat, behoudens uitzonderlijke omstandigheden, aan de oude bond een algemeen en automatisch geldend verbod op de afgifte van een ITC wordt opgelegd wanneer de oude club en de speler verwikkeld zijn in een contractueel geschil in verband met het ontbreken van wederzijds goedvinden over een voortijdige verbreking van het contract. Een dergelijke bepaling, waarvan de toepassing de betrokken speler kan verhinderen om zijn beroep uit te oefenen en ook de nieuwe club de mogelijkheid kan ontnemen om deze speler op te stellen op de enkele grond dat er tussen genoemde speler en zijn oude club een geschil is gerezen over een contractverbreking, mogelijk zonder gerechtvaardigde reden, is namelijk kennelijk in strijd met het evenredigheidsbeginsel, met name omdat bij de toepassing ervan voorbij wordt gegaan aan de specifieke omstandigheden van elk concreet geval, in het bijzonder aan de feitelijke context waarin de verbreking van het contract heeft plaatsgevonden, het respectieve gedrag van de betrokken speler en zijn oude club, alsook de rol die daarbij eventueel is gespeeld door de nieuwe club, waarop nochtans uiteindelijk het verbod rust om deze speler in te schrijven en tijdens competitiewedstrijden op te stellen.

Bijgevolg kan het verbod in kwestie niet worden gerechtvaardigd door een vermeend doel om de regelmatigheid en het goede verloop van sportcompetities te waarborgen. Aan deze conclusie wordt bovendien niet afgedaan door het argument van de FIFA dat haar diensten in geval van een verzoek tot inschrijving dat wordt ingediend door de nieuwe nationale voetbalbond waarbij een speler is aangesloten, of in geval van een dergelijk verzoek dat door een speler wordt ingediend, onverwijld en automatisch overgaan tot een voorlopige inschrijving van deze speler. De betrokken bepaling verwijst namelijk nergens naar een dergelijke voorlopige inschrijving, laat staan dat daarbij de verplichting wordt opgelegd om daartoe over te gaan.

Artikel 101, lid 1, VWEU is niet alleen van toepassing op elke entiteit die een economische activiteit uitoefent en als zodanig als ‘onderneming’ moet worden aangemerkt, ongeacht de rechtsvorm ervan en de wijze waarop zij wordt gefinancierd, daaronder begrepen entiteiten die zijn opgericht in de vorm van een vereniging die volgens hun statuten tot doel hebben een bepaalde sport te organiseren en er controle op uit te oefenen, voor zover die entiteiten een economische activiteit, dat wil zeggen een activiteit die samenhangt met die sport, maar ook op entiteiten die weliswaar niet noodzakelijk zelf ondernemingen zijn, maar als ‘ondernemersverenigingen’ kunnen worden gekwalificeerd (arrest van 21 december 2023, Royal Antwerp Football Club, C-680/21, EU:C:2023:1010, punten 76–78 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Gelet op het voorwerp van het hoofdgeding en de uiteenzettingen van de verwijzende rechter moet in casu worden vastgesteld dat artikel 101, lid 1, VWEU van toepassing is op de FIFA, aangezien deze organisatie nationale voetbalbonden als lid heeft die zelf als ‘ondernemingen’ kunnen worden aangemerkt, daar zij een economische activiteit uitoefenen in verband met de organisatie en het in de markt zetten van clubvoetbalcompetities op nationaal niveau en met de exploitatie van rechten in verband met die competities, of die zelf entiteiten als lid of aangeslotene hebben die als zodanig kunnen worden aangemerkt, zoals voetbalclubs (arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 115, en 21 december 2023, Royal Antwerp Football Club, C-680/21, EU:C:2023:1010, punt 79).

Voor de toepassing van artikel 101, lid 1, VWEU op een entiteit zoals de FIFA moet worden aangetoond dat er sprake is van ‘overeenkomsten’, ‘onderling afgestemde feitelijke gedragingen’ of ‘besluiten van ondernemersverenigingen’, die zelf van uiteenlopende aard kunnen zijn en verschillende vormen kunnen aannemen. Met name het besluit van een vereniging tot vaststelling of uitvoering van een reglement dat een rechtstreekse uitwerking heeft op de voorwaarden waaronder de ondernemingen die er al dan niet direct lid van zijn, hun economische activiteit uitoefenen, kan een dergelijk ‘besluit van een ondernemersvereniging’ in de zin van deze bepaling vormen (arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 118 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Zoals volgt uit de uiteenzettingen van de verwijzende rechter en uit punt 81 van dit arrest, verzoekt de verwijzende rechter in casu het Hof om uitlegging van artikel 101, lid 1, VWEU met betrekking tot dergelijke besluiten, te weten besluiten van de FIFA tot vaststelling, uitvoering dan wel handhaving van een geheel van regels betreffende contracten en transfers van spelers.

Derhalve vallen dergelijke besluiten van ondernemersverenigingen binnen de werkingssfeer van artikel 101, lid 1, VWEU.

Voor de toepassing van artikel 101, lid 1, VWEU op dergelijke besluiten van ondernemersverenigingen moet met een voldoende mate van waarschijnlijkheid worden aangetoond dat deze besluiten ‘de handel tussen de lidstaten aanzienlijk ongunstig kunnen beïnvloeden’, doordat zij al dan niet rechtstreeks daadwerkelijk of potentieel invloed uitoefenen op het handelsverkeer, met het gevaar dat zij de totstandkoming of de werking van de interne markt belemmeren, met dien verstande dat die voorwaarde kan worden geacht te zijn vervuld waar het gaat om gedragingen die zich uitstrekken over het volledige grondgebied van een lidstaat (arrest van 21 december 2023, Royal Antwerp Football Club, C-680/21, EU:C:2023:1010, punt 43 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

In casu is ontegensprekelijk aan deze voorwaarde voldaan, aangezien uit artikel 1, lid 1, RSTP volgt dat de in dat reglement vastgestelde regels een ‘universeel’ geografisch toepassingsgebied hebben.

Om in een bepaald geval te kunnen vaststellen dat een overeenkomst, een besluit van een ondernemersvereniging of onderling afgestemde feitelijke gedragingen onder het verbod van artikel 101, lid 1, VWEU vallen, dient volgens de bewoordingen van die bepaling te worden aangetoond, ofwel dat een dergelijk gedrag ertoe strekt dat de mededinging wordt verhinderd, beperkt of vervalst, ofwel dat dit gedrag zulks ten gevolge heeft (arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 158 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Daartoe dient in een eerste fase de strekking van het betrokken gedrag te worden onderzocht. Indien een dergelijk onderzoek uitwijst dat dit gedrag een mededingingsverstorende strekking heeft, hoeven de gevolgen ervan voor de mededinging niet te worden onderzocht. Dus enkel ingeval het betrokken gedrag niet kan worden geacht een dergelijke mededingingsverstorende strekking te hebben, is het noodzakelijk om in een tweede fase die gevolgen te onderzoeken (arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 159 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Blijkens vaste rechtspraak van het Hof vormt het begrip mededingingsverstorende ‘strekking’ weliswaar geen uitzondering ten opzichte van het begrip mededingingsverstorend ‘gevolg’, maar moet het toch strikt worden uitgelegd (arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 161 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Bijgevolg moet dat begrip aldus worden opgevat dat het uitsluitend verwijst naar bepaalde soorten coördinatie tussen ondernemingen, die in een zodanige mate schadelijk blijken te zijn voor de mededinging dat hun gevolgen niet hoeven te worden onderzocht. Bepaalde vormen van coördinatie tussen ondernemingen kunnen namelijk naar hun aard reeds worden geacht schadelijk te zijn voor de goede werking van de normale mededinging (arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 162 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Dat is onder meer het geval bij bepaalde soorten horizontale overeenkomsten die geen kartels zijn, zoals die welke ertoe leiden dat concurrerende ondernemingen van de markt worden uitgesloten, of bepaalde soorten besluiten van ondernemersverenigingen (arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 164 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Zoals volgt uit artikel 101, lid 1, onder a) en c), VWEU, waarin met name wordt verwezen naar het bepalen van de ‘aan- of verkoopprijzen’ en het verdelen van ‘markten of […] voorzieningsbronnen’, kunnen dergelijke kartels, horizontale overeenkomsten of besluiten van ondernemersverenigingen betrekking hebben op niet alleen de door de betrokken ondernemingen op de markt gebrachte goederen of diensten, en dus op het aanbod, maar ook alle soorten hulpbronnen die deze ondernemingen nodig hebben om die goederen of diensten te vervaardigen, en dus op de vraag. Zo kunnen de heimelijke afspraken van die ondernemingen bijvoorbeeld bestaan in het onderling verdelen van leveranciers, het collectief uitoefenen van hun marktmacht om de prijs te bepalen waartegen zij hun productiemiddelen zullen aankopen of ook, zoals het Hof reeds heeft opgemerkt, het beperken of controleren van wat in bepaalde sectoren of op bepaalde markten het essentiële mededingingsaspect vormt, namelijk het contracteren van talentvolle werknemers, zoals reeds opgeleide spelers in de sector van het profvoetbal (zie in die zin arrest van 21 december 2023, Royal Antwerp Football Club, C-680/21, EU:C:2023:1010, punten 107, 109 en 110).

Om in een bepaald geval uit te maken of een overeenkomst, een besluit van een ondernemersvereniging of onderling afgestemde feitelijke gedragingen naar hun aard zodanig schadelijk zijn voor de mededinging dat zij kunnen worden geacht ertoe te strekken deze te verhinderen, te beperken of te vervalsen, moet worden gekeken naar, ten eerste, de bewoordingen van de overeenkomst, het besluit of de gedragingen in kwestie, ten tweede, de economische en juridische context waarvan zij deel uitmaken en, ten derde, de doelstellingen ervan (arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 165 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Wat om te beginnen de economische en juridische context betreft waarin het betrokken gedrag plaatsvindt, moet rekening worden gehouden met de aard van de betrokken goederen of diensten en met de daadwerkelijke voorwaarden voor het functioneren en de structuur van de betrokken sector(en) of markt(en). Het is daarentegen geenszins noodzakelijk om te onderzoeken, laat staan om aan te tonen, welke gevolgen dat gedrag teweegbrengt voor de mededinging, ongeacht of die gevolgen reëel dan wel potentieel en negatief dan wel positief zijn (arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 166 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 27 juni 2024, Commissie/Servier e.a., C-176/19 P, EU:C:2024:549, punten 288 en 453).

Wat vervolgens de doelstellingen van het betrokken gedrag betreft, moeten de objectieve doelen worden bepaald die met dat gedrag worden nagestreefd ten aanzien van de mededinging. De omstandigheid dat de betrokken ondernemingen hebben gehandeld zonder het subjectieve oogmerk om de mededinging te verhinderen, te beperken of te vervalsen en het feit dat zij bepaalde legitieme doelstellingen hebben nagestreefd, zijn niet doorslaggevend voor de toepassing van artikel 101, lid 1, VWEU (arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 167 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Ten slotte moeten bij het onderzoek van alle in de drie voorgaande punten van het onderhavige arrest genoemde aspecten hoe dan ook de precieze redenen worden uiteengezet waarom het aan de orde zijnde gedrag dermate schadelijk is voor de mededinging dat het kan worden geacht ertoe te strekken de mededinging te verhinderen, te beperken of te vervalsen (arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 168 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Wat in de eerste plaats de inhoud betreft van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde regels van de RSTP, volgt uit de punten 87 tot en met 90 van het onderhavige arrest dat deze verschillende regels, die zich aandienen als een onlosmakelijk geheel en bijgevolg als zodanig moeten worden beschouwd, allereerst bepalen dat elke voetballer, en dus in het bijzonder elke in de Unie in dienst genomen voetballer, die zijn contract met zijn oude club verbreekt op ongeacht welk tijdstip tijdens de looptijd ervan, ertoe gehouden is om, mocht de FIFA achteraf besluiten dat die verbreking van het contract zonder gerechtvaardigde reden heeft plaatsgevonden, aan die oude club een schadevergoeding te betalen waarvan het bedrag, bij gebreke van contractuele bepalingen ter zake, wordt berekend aan de hand van een aantal criteria.

Dienaangaande zij eraan herinnerd dat het eerste van deze criteria, dat betrekking heeft op het ‘in het betrokken land geldende recht’, in de praktijk tot op heden nagenoeg dode letter is gebleven, zoals in punt 106 van dit arrest is opgemerkt, en dat het tweede van die criteria, dat betrekking heeft op de ‘specificiteit van de sport’, in zeer algemene en vage bewoordingen is geformuleerd die, zoals eveneens in datzelfde punt 106 is benadrukt, zich lenen voor een discretionaire en dus onvoorzienbare en moeilijk te controleren toepassing. Wat de overige criteria betreft, deze lijken op het eerste gezicht de mogelijkheid te bieden om zeer hoge en afschrikkende schadevergoedingen vast te stellen, zoals is opgemerkt in punt 107 van dit arrest. Daartegenover staat dat artikel 4 van de wet van 24 februari 1978 betreffende de arbeidsovereenkomst voor betaalde sportbeoefenaars (Belgisch Staatsblad van 9 maart 1978, blz. 2606), waarnaar BZ in zijn schriftelijke opmerkingen verwijst, onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter lijkt te bepalen dat het bedrag van de schadevergoeding in een vergelijkbare — maar door het Belgische recht beheerste — situatie beperkt is tot het bedrag van het nog verschuldigde loon tot aan het verstrijken van het verbroken contract en dus geen rekening houdt met elementen die vreemd zijn aan de uit dat contract voortvloeiende arbeidsverhouding, zoals die welke in datzelfde punt zijn genoemd.

Vervolgens wordt aan elke speler die door zijn oude club voor de DRC wordt gedaagd met het oog op het verkrijgen van diens veroordeling tot betaling van de betrokken schadevergoeding, op grond dat het tussen hen gesloten contract zonder gerechtvaardigde reden zou zijn verbroken, alleen al om die reden en onder voorbehoud van uitzonderlijke omstandigheden waarvan de beoordeling uitsluitend toekomt aan de FIFA, automatisch de mogelijkheid ontnomen om afgifte te verkrijgen van het ITC dat, in geval van een transfer naar een nieuwe club die gevestigd is in een andere lidstaat dan die waarin zijn oude club gevestigd is, onontbeerlijk is voor zijn inschrijving bij deze nieuwe club en bij de nationale voetbalbond waarbij die club is aangesloten. In een dergelijke situatie wordt aan deze speler bijgevolg overeenkomstig artikel 5, lid 1, en artikel 9, lid 1, RSTP elke mogelijkheid ontzegd om deel te nemen aan georganiseerd voetbal.

Tot slot wordt elke nieuwe club die een dergelijke speler in dienst zou nemen, ten eerste, alleen al op grond daarvan hoofdelijk aansprakelijk gehouden voor de betaling van de schadevergoeding waartoe deze speler is of zou kunnen worden veroordeeld, ten tweede, tot bewijs van het tegendeel vermoed die speler te hebben aangezet tot verbreking van het contract met zijn oude club en, ten derde, wanneer de verbreking van het contract heeft plaatsgevonden gedurende een krachtens dat contract beschermde periode, op grond van dat vermoeden en zonder dat de specifieke omstandigheden van elk geval in aanmerking kunnen worden genomen, veroordeeld tot een sportsanctie in de vorm van een algemeen geldend verbod op inschrijving van nieuwe spelers, nationaal of internationaal, gedurende twee volledige en opeenvolgende inschrijvingsperioden.

Ten eerste blijkt, zoals de advocaat-generaal in wezen heeft opgemerkt in de punten 52 tot en met 55 van zijn conclusie, uit de gezamenlijke lezing van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde regels van de RSTP dat deze regels de mededinging in materieel opzicht op algemene en drastische wijze kunnen beperken, welke mededinging bij afwezigheid van die regels onbelemmerd zou kunnen plaatsvinden tussen elke in een lidstaat gevestigde profvoetbalclub en elke andere in een andere lidstaat gevestigde profvoetbalclub met betrekking tot het aantrekken van spelers die reeds door een bepaalde club in dienst zijn genomen, waarbij zij opgemerkt dat deze spelers getalsmatig het leeuwendeel uitmaken van het bestand aan reeds opgeleide of in opleiding zijnde spelers die op een bepaald moment voor een dergelijke grensoverschrijdende transfer in aanmerking zouden kunnen komen, ook al zijn er op elk moment wel spelers die om een of andere reden niet langer onder contract staan. Zoals in de punten 81 en 129 van dit arrest is opgemerkt, vormt de kans om dergelijke spelers aan te trekken een essentieel mededingingsaspect in de sector van het profvoetbal.

Tenzij de nieuwe club van de oude club daartoe toestemming verkrijgt in het kader van een transfer na onderhandelingen, stelt het enkele feit van contractering van een dergelijke speler haar immers bloot aan het risico om hoofdelijk aansprakelijk te worden gesteld voor de betaling van een schadevergoeding, die bijzonder hoog kan zijn. Bovendien is het bedrag van deze schadevergoeding voor deze nieuwe club hoogst onvoorspelbaar, gelet op de aard van de criteria aan de hand waarvan dat bedrag wordt berekend. Daarbij komt dat deze speler, zolang er tussen hem en zijn oude club een geschil bestaat over de voortijdige verbreking van het tussen hen gesloten contract en dus zolang het ITC voor die contractering niet is afgegeven, niet bij die nieuwe club kan worden aangesloten en evenmin voor haar kan deelnemen aan de competities die vallen onder de bevoegdheid van de FIFA, de daarbij aangesloten nationale voetbalbonden of de door haar erkende continentale confederaties, waaronder de UEFA. Tot slot loopt de nieuwe club daarenboven het risico dat haar, wanneer de speler in dienst wordt genomen gedurende de krachtens het contract met zijn oude club beschermde periode en zij er niet in slaagt om het vermoeden te weerleggen dat zij tot contractverbreking heeft aangezet, een sportsanctie wordt opgelegd. Zoals eerder is opgemerkt, neemt deze sportsanctie voor deze nieuwe club de vorm aan van een automatisch geldend verbod op inschrijving van nieuwe spelers gedurende twee volledige en opeenvolgende inschrijvingsperioden. In de praktijk komt deze sportsanctie erop neer dat nieuwe spelers die de gesanctioneerde club zou willen aantrekken, niet voor een wedstrijd mogen worden opgesteld, waardoor het aantrekken van die spelers elk praktisch nut wordt ontnomen.

Ten tweede strekt deze algehele en drastische beperking van de tussen clubs spelende grensoverschrijdende mededinging in de vorm van het eenzijdig aantrekken van reeds onder contract staande spelers, en bijgevolg van de toegang van clubs tot hun essentiële ‘hulpbron’, namelijk spelers, zich geografisch uit tot het gehele grondgebied van de Unie en is zij qua tijdsbestek permanent van aard, aangezien zij de volledige looptijd bestrijkt van elk contract dat een speler achtereenvolgens met een club en vervolgens, in geval van een transfer, na onderhandelingen, naar een andere club, met laatstgenoemde club kan sluiten, zoals tevens volgt uit artikel 13 RSTP.

Gelet op al deze kenmerken zorgt deze beperking er in de praktijk dan ook voor dat elke club er zeker of nagenoeg zeker van is dat zij haar eigen spelers kan behouden zolang het contract of de opeenvolgende contracten die met hen zijn gesloten, niet ten einde zijn gelopen of zolang zij, vóór het verstrijken daarvan, niet beslist om deze spelers te laten vertrekken middels een door hen geaccepteerde contractbeëindiging of een transfer, na onderhandelingen, naar een andere club, in ruil voor betaling van een transfervergoeding door laatstgenoemde.

Wat in de tweede plaats de economische en juridische context betreft waarvan de in het hoofdgeding aan de orde zijnde regels van de RSTP deel uitmaken, moet om te beginnen in herinnering worden gebracht dat het organisaties die verantwoordelijk zijn voor een sportdiscipline, gelet op de specifieke aard van de ‘producten’, wat sportcompetities in economisch opzicht zijn, in het algemeen vrijstaat om regels vast te stellen met het oog op onder meer de organisatie van de competities in die discipline, het goede verloop daarvan en de deelname van de sportbeoefenaren eraan (arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 142, en 21 december 2023, Royal Antwerp Football Club, C-680/21, EU:C:2023:1010, punt 103 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Wat meer specifiek het voetbal betreft en de economische activiteiten waartoe de beoefening van die sport aanleiding geeft, heeft een organisatie als de FIFA alle reden om de organisatie en het verloop van internationale competities te onderwerpen aan gemeenschappelijke regels die tot doel hebben de homogeniteit en de coördinatie van deze competities binnen een algemene jaar- of seizoenskalender te waarborgen en, meer in het algemeen, de organisatie van sportcompetities op basis van gelijkheid van kansen en verdienste te bevorderen. In het bijzonder heeft een dergelijke organisatie alle reden om door middel van dergelijke gemeenschappelijke regels de voorwaarden vast te stellen waaronder de profvoetbalclubs de ploegen kunnen samenstellen die aan dergelijke competities deelnemen alsook waaronder de spelers zelf daaraan kunnen deelnemen. Tot slot is er alle reden om ervoor te zorgen dat die gemeenschappelijke regels daadwerkelijk worden nageleefd door middel van regels op grond waarvan sancties kunnen worden opgelegd (zie in die zin arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punten 144–146, en 21 december 2023, Royal Antwerp Football Club, C-680/21, EU:C:2023:1010, punt 104).

Tegen die achtergrond kan een organisatie als de FIFA — aangezien deze clubvoetbalcompetities in de Unie elk jaar of seizoen zo verlopen dat de ploegen in verschillende fasen tegen elkaar aantreden en elkaar uitschakelen, en bijgevolg in hoofdzaak berusten op de sportieve verdienste, die slechts kan worden gewaarborgd indien alle ploegen tegen elkaar aantreden onder homogene reglementaire en technische voorwaarden, waardoor een zekere gelijkheid van kansen wordt gewaarborgd (zie in die zin arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 143, en 21 december 2023, Royal Antwerp Football Club, C-680/21, EU:C:2023:1010, punt 105) — alle reden hebben om te willen zorgen voor een zekere stabiliteit in de samenstelling van de spelersbestanden die als ‘visvijver’ fungeren voor de ploegen die door deze clubs in de loop van een bepaald seizoen worden opgesteld, bijvoorbeeld door het instellen van het in artikel 16 RSTP opgenomen verbod op een eenzijdige verbreking van contracten in de loop van een bepaald seizoen of zelfs jaar.

Daartegenover staat dat de specifieke kenmerken van het voetbal en de daadwerkelijke voorwaarden voor het functioneren van de markt, die vanuit economisch oogpunt bestaat in de organisatie en het in de markt zetten van clubvoetbalcompetities, niet kunnen rechtvaardigen dat clubs op het gehele grondgebied van de Unie op algehele, drastische en permanente wijze worden beperkt in de mogelijkheid, of zelfs worden verhinderd, om grensoverschrijdend te concurreren door het eenzijdig aantrekken van spelers die reeds onder contract staan bij een in een andere lidstaat gevestigde club of van wie het contract met een dergelijke club zonder gerechtvaardigde reden zou zijn verbroken. Onder het mom van voorkoming van agressieve wervingspraktijken vertonen deze regels namelijk gelijkenissen met zogenoemde ‘niet-afsnoep’-overeenkomsten tussen clubs, die in wezen leiden tot een kunstmatige afscherming van nationale en lokale markten ten voordele van alle clubs. In dit verband moet erop worden gewezen dat de klassieke mechanismen van het contractenrecht, zoals het recht van een club op schadevergoeding in geval van contractverbreking door een van haar spelers in strijd met de bepalingen van dat contract, in voorkomend geval daartoe aangespoord door een andere club, volstaan om enerzijds te garanderen dat die speler bij eerstgenoemde club aangesloten blijft in overeenstemming met die bepalingen, en anderzijds ervoor te zorgen dat de marktmechanismen tussen clubs hun normale werking blijven behouden, zodat die speler bij het verstrijken van de normale looptijd van zijn contract of, mocht er tussen de betrokken clubs een financieel akkoord worden bereikt, op een vroeger tijdstip kan worden aangetrokken.

Uiteindelijk komen dergelijke regels, ook al dienen zij beweerdelijk ter voorkoming van het ‘afsnoepen’ van spelers door clubs met meer financiële middelen, neer op een algeheel, absoluut en permanent verbod op het eenzijdig aantrekken van spelers die reeds onder contract staan, dat bij besluit van een ondernemersvereniging is opgelegd aan alle daartoe behorende ondernemingen (de profvoetbalclubs) en dat alle werknemers (de spelers) daarvan treft. Zodoende bevriezen deze regels de verdeling van hulpbronnen tussen deze clubs, behoudens in geval van transfers waarover onderling is onderhandeld. Als zodanig vormen die regels een duidelijke beperking van de mededinging die, mochten zij niet bestaan, genoemde clubs onderling zouden kunnen aangaan en resulteren zij in een afscherming van de markt ten voordele van al die clubs.

Wat in de derde en laatste plaats de objectieve doelstelling betreft die met de in het hoofdgeding aan de orde zijnde regels wordt nagestreefd ten aanzien van de mededinging, volgt uit de bovenstaande overwegingen dat deze regels, ongeacht de subjectieve intentie of legitieme doelen die de betrokken entiteit met de vaststelling daarvan kan hebben gehad dan wel beoogd, moeten worden geacht ervoor te zorgen dat het, behalve in gevallen waarin contracten van spelers met gerechtvaardigde reden worden verbroken dan wel met wederzijds goedvinden van hun oude club worden beëindigd, profvoetbalclubs bijzonder moeilijk wordt gemaakt om, gelet op de daarmee samenhangende juridische, financiële en sportgerelateerde risico's, elkaar te beconcurreren voor toegang tot een essentiële hulpbron, te weten reeds onder contract staande spelers, door het eenzijdig aantrekken van een speler die reeds bij een andere club onder contract staat of van wie het contract zonder gerechtvaardigde reden zou zijn verbroken, aangezien een dergelijke aanwerving alleen kan plaatsvinden door middel van een transfer waarover tussen de oude club en de nieuwe club is onderhandeld.

Bijgevolg wijst het onderzoek van de inhoud van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde regels, van de economische en juridische context waarvan zij deel uitmaken en van de ermee beoogde objectieve doelstellingen uit dat deze regels naar hun aard zeer schadelijk zijn voor de mededinging die profvoetbalclubs onderling zouden kunnen aangaan door het eenzijdig aantrekken van spelers die reeds onder contract staan bij een club of van wie het contract zonder gerechtvaardigde reden zou zijn verbroken, in een poging om toegang te krijgen tot een essentiële hulpbron voor succes, te weten talentvolle spelers. In die omstandigheden moeten die regels worden geacht ertoe te strekken deze mededinging te beperken en zelfs te verhinderen, en wel op het gehele grondgebied van de Unie. Derhalve hoeven de gevolgen ervan niet te worden onderzocht.

Volgens vaste rechtspraak van het Hof valt niet elke overeenkomst tussen ondernemingen die, of elk besluit van een ondernemersvereniging dat, de handelingsvrijheid beperkt van de ondernemingen die partij zijn bij die overeenkomst of die dat besluit moeten naleven, automatisch onder het verbod van artikel 101, lid 1, VWEU. Uit het onderzoek van de economische en juridische context waarin bepaalde van die overeenkomsten en besluiten moeten worden geplaatst, kan namelijk naar voren komen dat, ten eerste, deze worden gerechtvaardigd door het nastreven van een of meer legitieme doelstellingen van algemeen belang die als zodanig niet mededingingsverstorend zijn, ten tweede, de concrete middelen waarmee die doelstellingen worden nagestreefd, daar werkelijk toe noodzakelijk zijn en, ten derde, ook als die middelen er onvermijdelijk toe leiden dat de mededinging althans potentieel wordt beperkt of vervalst, dit onvermijdelijke gevolg niet verder gaat dan noodzakelijk is, wat met name wél het geval zou zijn wanneer de mededinging volledig zou worden uitgeschakeld (arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 183 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 25 januari 2024, Em akaunt BG, C-438/22, EU:C:2024:71, punt 30).

Deze rechtspraak kan evenwel niet worden toegepast op gedragingen die niet gewoon tot onvermijdelijk ‘gevolg’ hebben dat de mededinging althans potentieel wordt beperkt doordat zij de handelingsvrijheid van bepaalde ondernemingen beknotten, maar voor de mededinging zodanig schadelijk zijn dat het gerechtvaardigd is om ze aan te merken als gedragingen die er juist ‘toe strekken’ deze te verhinderen, te beperken of te vervalsen (arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 186, en 25 januari 2024, Em akaunt BG, C-438/22, EU:C:2024:71, punt 32). De mate waarin deze gedragingen schadelijk zijn voor de mededinging, dat wil zeggen de schade die daardoor kan worden toegebracht aan de gebruikers en de tussenconsumenten of eindconsumenten in de verschillende betrokken sectoren of markten, is immers te groot om die gedragingen te kunnen aanmerken als gerechtvaardigd en evenredig.

Gedragingen die ertoe strekken de mededinging te verhinderen, te beperken of te vervalsen, kunnen dus alleen op grond van artikel 101, lid 3, VWEU en voor zover aan alle voorwaarden van die bepaling is voldaan, worden vrijgesteld van het verbod dat door artikel 101, lid 1, VWEU wordt opgelegd (arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 187, en 25 januari 2024, Em akaunt BG, C-438/22, EU:C:2024:71, punt 33).

Gelet op de in de punten 134 tot en met 148 van dit arrest uiteengezette overwegingen, moet in casu worden geoordeeld dat de in punt 149 van dit arrest aangehaalde rechtspraak niet van toepassing is op regels als die welke in het hoofdgeding aan de orde zijn.