Rb. Den Haag, 20-11-2019, nr. C/09/563603 / HA ZA 18-1180

Het verloop van de procedure blijkt uit:

Het proces-verbaal van de comparitie van partijen is buiten aanwezigheid van partijen opgemaakt. Partijen zijn in de gelegenheid gesteld om opmerkingen te maken over het proces-verbaal voor zover het feitelijke onjuistheden betreft. Partijen hebben van deze gelegenheid geen gebruik gemaakt.

Ten slotte is een datum voor vonnis bepaald.

Worldmeetings.com vordert samengevat – dat de rechtbank bij vonnis, voor zoveel mogelijk uitvoerbaar bij voorraad:

Aan haar vorderingen legt Worldmeetings.com het volgende ten grondslag. De Staat is toerekenbaar tekortgeschoten in de nakoming van de raamovereenkomsten door buiten Worldmeetings.com om hotel- en vergaderaccommodaties te hebben geboekt (maverick buying) en daarmee inbreuk te hebben gemaakt op het aan Worldmeetings.com toekomende exclusiviteitsrecht. Dit gedrag van de Staat is bovendien onrechtmatig jegens Worldmeetings.com, omdat het inbreekt op een recht van Worldmeetings.com en het maatschappelijk onbetamelijk is om bewust afwijkend te handelen van een rechtsplicht en zorgvuldigheidsnorm. Worldmeetings.com heeft als gevolg hiervan schade geleden, omdat zij commissie heeft misgelopen. Deze schade bedraagt naar schatting € 1.893.752,-- en de exacte omvang dient in een schadestaatprocedure te worden vastgesteld.

Daarnaast is de Staat toerekenbaar tekort geschoten in de nakoming van de raamovereenkomsten voor wat betreft zijn verplichtingen met betrekking tot DigiInkoop, nu de Staat Worldmeetings.com niet in staat heeft gesteld om de verlangde koppeling met en aanwending van DigiInkoop daadwerkelijk tot stand te brengen. De Staat heeft bovendien onrechtmatig gehandeld door aan Worldmeetings.com harde eisen te stellen met betrekking tot (de aansluiting en het gebruik van) DigiInkoop, terwijl de Staat zelf in de weg heeft gestaan aan het vervullen van die eisen. Aan de kant van de Staat is uitsluitend de Belastingdienst via de door Worldmeetings.com gebouwde (en door Logius goedgekeurde) koppeling aangesloten op DigiInkoop. Als gevolg van het uitblijven van de aansluiting op en het gebruik van DigiInkoop heeft Worldmeetings.com niet efficiënt en niet effectief kunnen werken en heeft zij meer handelingen, tijd en personeel nodig gehad, en dus extra kosten gemaakt, om haar verplichtingen uit de raamovereenkomsten tijdig en correct na te komen. De schade die Worldmeetings.com als gevolg van het toerekenbaar tekortschieten en onrechtmatig handelen van de Staat heeft geleden bestaat uit de door haar nodeloos gemaakte kosten voor het realiseren van de koppeling en het gebruik van DigiInkoop (€ 187.042) en voormelde extra kosten (€ 125.890).

De Staat voert verweer.

Op de stellingen van partijen wordt hierna, voor zover van belang, nader ingegaan.

Vordering 1 (maverick buying)

Het meest verstrekkende verweer van de Staat is dat Worldmeetings.com in haar vordering onder 1 niet-ontvankelijk moet worden verklaard, omdat zij de klachtplicht van artikel 6:89 Burgerlijk Wetboek (hierna: BW) heeft geschonden. Dit verweer zal daarom eerst worden behandeld.

De Staat legt aan zijn beroep op artikel 6:89 BW ten grondslag dat Worldmeetings.com al sinds ongeveer 2014 wist dat hotel- en vergaderaccommodaties buiten haar om werden geboekt en dat zij pas op zijn vroegst in april 2018, na afloop van de (verlengde) looptijd van de raamovereenkomsten, de Staat erop heeft gewezen dat sprake was van een gebrekkige nakoming van de raamovereenkomsten dan wel onrechtmatig handelen waarvoor zij de Staat c.s. aansprakelijk hield. De Staat is hierdoor in zijn belangen geschaad, omdat hij in een klacht in de zin van artikel 6:89 BW reden had kunnen zien om te onderzoeken of het mogelijk was zijn (inspannings)verplichtingen te intensiveren om tot (betere) naleving te komen, dan wel, wanneer hij daartoe geen mogelijkheden had gezien, de raamovereenkomsten te beëindigen of niet te verlengen, om aldus wanprestatie dan wel een onrechtmatige daad en schade te voorkomen, aldus steeds de Staat.

De rechtbank overweegt als volgt. Artikel 6:89 BW bepaalt dat een schuldeiser op een gebrek in de prestatie geen beroep meer kan doen, indien hij niet binnen bekwame tijd nadat hij het gebrek heeft ontdekt of redelijkerwijs had moeten ontdekken, bij de schuldenaar ter zake heeft geprotesteerd. De ratio van dit voorschrift is dat de schuldenaar wordt beschermd doordat hij erop mag rekenen dat de schuldeiser met bekwame spoed onderzoekt of de prestatie aan de verbintenis beantwoordt en, indien dit niet het geval blijkt te zijn, zulks, eveneens met spoed, aan de schuldenaar meedeelt (Parl. Gesch. Boek 6, p. 316-317). Gezien deze ratio kan niet steeds met de enkele mededeling aan de wederpartij worden volstaan dat de door deze verrichte prestatie achter blijft bij hetgeen de verbintenis vergt; in beginsel dient de schuldeiser zijn wederpartij, voor zover mogelijk, tevens te informeren over de gestelde aard of omvang van de tekortkoming (HR 11 juni 2010, ECLI:NL:HR:2010:BM9615). De klachtplicht van artikel 6:89 BW heeft betrekking op gebrekkige prestaties, dat wil zeggen prestaties van een schuldenaar die niet aan de verbintenis beantwoorden. De klachtplicht ziet in beginsel niet op een vordering uit onrechtmatige daad. Dat laatste is echter anders indien de vordering uit onrechtmatige daad is gericht tegen de schuldenaar en is gegrond op feiten die tevens de stelling zouden rechtvaardigen dat de prestatie niet aan de verbintenis beantwoordt (HR 23 november 2007, ECLI:NL:HR:2017:BB3733, HR 8 februari 2013, ECLI:NL:HR:2013:BY4600, HR 13 juli 2018, ECLI:NL:HR:2018:1176). Bij de vraag of tijdig is geprotesteerd moet acht worden geslagen op alle omstandigheden van het geval, waaronder de aard en inhoud van de rechtsverhouding, de aard en inhoud van de prestatie en de aard en waarneembaarheid van het gestelde gebrek in de prestatie. Ook is van belang of de schuldenaar nadeel lijdt door het late tijdstip waarop de schuldeiser heeft geklaagd. In dat verband dient de rechter rekening te houden met enerzijds het voor de schuldeiser ingrijpende rechtsgevolg van het te laat protesteren zoals in artikel 6:89 BW vermeld – te weten verval van al zijn rechten ter zake van de tekortkoming of onrechtmatige daad – en anderzijds de concrete belangen waarin de schuldenaar is geschaad door het late tijdstip waarop dat protest is gedaan, zoals een benadeling in zijn bewijspositie of een aantasting van zijn mogelijkheden de gevolgen van de gestelde tekortkoming of onrechtmatige daad te beperken. De tijd die is verstreken tussen het tijdstip dat bekendheid met het gebrek bestaat of redelijkerwijs diende te bestaan, en dat van het protest, vormt in die beoordeling weliswaar een belangrijke factor, maar is niet doorslaggevend (HR 8 februari 2013, ECLI:NL:HR:2013:BY4600).

De stelplicht en bewijslast met betrekking tot de feiten die een beroep op artikel 6:89 BW kunnen dragen rusten in beginsel op, in dit geval, de Staat omdat het door hem gevoerde verweer dat niet tijdig is geklaagd, een bevrijdend verweer is. Artikel 6:89 BW moet immers worden opgevat als een specifiek in de wet geregelde vorm van rechtsverwerking. In verband met de bijzonderheid dat deze vorm van rechtsverwerking alleen kan worden vastgesteld nadat is vastgesteld of, en zo ja, wanneer er is geklaagd, geldt in zoverre een bijzondere regel van bewijslastverdeling als bedoeld in artikel 150 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (hierna: Rv) dat, gelet op het door de Staat op artikel 6:89 BW gebaseerde verweer, het op de weg van Worldmeetings.com ligt om gemotiveerd te stellen en zo nodig te bewijzen dat en op welk tijdstip er is geklaagd (HR 12 december 2014, ECLI:NL:HR:2014:3593).

Het is dus allereerst aan Worldmeetings.com om voldoende duidelijk te stellen dat en wanneer er is geklaagd. Tussen partijen is niet in geschil dat Worldmeetings.com voor het eerst in april 2018 de Staat aansprakelijk heeft gesteld voor de hiervoor beschreven feiten. Volgens Worldmeetings.com heeft zij echter op een eerder moment al geprotesteerd bij de Staat dat maverick buying plaatsvond en dat daarmee inbreuk werd gemaakt op het overeengekomen exclusiviteitsrecht van Worldmeetings.com. Dat protest zag niet op individuele inbreuken van de Staat – dat was ook niet mogelijk, omdat de inbreuken voor Worldmeetings.com verborgen werden gehouden – maar wel op het handelen van de Staat in het algemeen. Op dat moment was Worldmeetings.com niet bekend met de omvang van maverick buying; zij wist alleen dat er wel eens boekingen buiten haar om plaatsvonden. Volgens Worldmeetings.com is maverick buying voor partijen een consequent terugkerend gespreksonderwerp geweest en heeft de Staat beloofd om inspanningen te plegen om dit in omvang terug te dringen. Dit blijkt volgens haar uit correspondentie die zij gedurende de looptijd van de raamovereenkomsten met de Staat heeft gevoerd, in het bijzonder de e-mailberichten van de Staat van 28 januari 2016 en 14 juni 2017.

Uit de door Worldmeetings.com overgelegde e-mailcorrespondentie tussen partijen volgt – en dat staat ook niet ter discussie tussen partijen – dat Worldmeetings.com vanaf aanvang van de raamovereenkomsten werd geconfronteerd met maverick buying en dat zij hierover, veelal naar aanleiding van concrete verzoeken van de Staat om facturen van door de Staat gedane boekingen over te nemen, in gesprek is getreden met de Staat. Gesteld noch gebleken is dat Worldmeetings.com in die gesprekken kenbaar heeft gemaakt dat de Staat op dit punt tekortschoot in de nakoming van de raamovereenkomsten. Daar waar Worldmeetings.com zich in deze procedure op het standpunt stelt dat zij met de Staat is overeengekomen dat alle boekingen via haar zouden plaatsvinden – en niet dat, zoals de Staat stelt, op de Staat slechts een inspanningsverplichting rustte – betekent dit dat in de visie van Worldmeetings.com iedere boeking buiten haar om een tekortkoming en/of onrechtmatige daad van de Staat oplevert. In dat geval had van Worldmeetings.com mogen worden verwacht dat zij, op het moment dat zij er achter kwam dat een boeking buiten haar om had plaatsgevonden – uit de door Worldmeetings.com overgelegde correspondentie blijkt dat meerdere van dit soort momenten, verspreid over de tijd, zich hebben voorgedaan – zich bij de Staat erover had beklaagd dat sprake was van een tekortkoming in de raamovereenkomsten en/of een onrechtmatige daad. Dit geldt eens te meer, omdat in de raamovereenkomsten is voorzien in vaste overleg- en evaluatiemomenten. Uit de correspondentie waarop Worldmeetings.com in dit verband een beroep doet, blijkt niet dat Worldmeetings.com dit heeft gedaan. Hieruit blijkt slechts dat Worldmeetings.com het probleem van maverick buying heeft aangekaart bij de Staat maar niet in die zin van een voldoende concreet protest als bedoeld in artikel 6:89 BW. Niet valt in te zien waarom dit voor Worldmeetings.com niet mogelijk was, ook als zij niet bekend was met de exacte omvang van maverick buying.

Naar het oordeel van de rechtbank kan de aansprakelijkstelling van april 2018, meer dan vier jaar na aanvang van de raamovereenkomsten, niet worden gezien als een klacht van Worldmeetings.com binnen bekwame tijd. Daarbij is enerzijds van belang dat geen goede gronden zijn gebleken waarom Worldmeetings.com zo lang heeft gewacht met het omschrijven van de aard en omvang van de door haar gestelde tekortkomingen in de door de Staat verrichte prestaties (en het in verband hiermee gestelde onrechtmatig handelen door de Staat). Anderzijds is van belang dat de Staat als gevolg van dit tijdsverloop daadwerkelijk in zijn belangen is geschaad nu, zoals de Staat onbetwist heeft gesteld, zijn mogelijkheden om de gevolgen van de gestelde tekortkoming of onrechtmatige daad te beperken zijn aangetast. Indien de Staat had geweten dat het verschijnsel van maverick buying volgens Worldmeetings.com diende te worden beschouwd als een tekortkoming of onrechtmatige daad van de Staat, dan had de Staat intern druk kunnen uitoefenen om zich te houden aan de instructie om boekingen via Worldmeetings.com te laten lopen en/of kunnen besluiten om de raamovereenkomsten niet te verlengen. De Staat is deze mogelijkheid ontnomen, doordat Worldmeetings.com pas enkele maanden na de (verlengde) looptijd van de raamovereenkomsten (van in totaal vier jaar) heeft geprotesteerd. De Staat heeft hier terecht een punt van gemaakt.

Voor zover Worldmeetings.com stelt dat het beroep van de Staat op artikel 6:89 BW naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is, zoals bedoeld in artikel 6:248 lid 2 BW, omdat de Staat bewust buiten Worldmeetings.com boekingen heeft gedaan en dit voor haar heeft verzwegen, faalt die stelling. Zoals hiervoor overwogen, was Worldmeetings.com er immers wel degelijk van op de hoogte dat maverick buying plaatsvond. Of de Staat dit bewust of onbewust deed, doet er niet toe voor de vraag of Worldmeetings.com hierover tijdig heeft geklaagd.

De slotsom is dat het beroep van de Staat op de klachtplicht uit artikel 6:89 BW slaagt. Gelet hierop komt de rechtbank niet meer toe aan de vraag of de Staat tekort is geschoten en/of onrechtmatig heeft gehandeld door hotel- en vergaderaccommodaties buiten Worldmeetings.com om te boeken – en in verband hiermee of op de Staat ter zake hiervan een inspanningsverplichting dan wel een resultaatsverplichting rustte – en, zo ja, of de Staat in verzuim verkeerde en schadeplichtig is (en zo ja, tot welke bedrag). De vordering onder 1 zal derhalve worden afgewezen.

Vorderingen 2 en 3 (DigiInkoop)

Het meest verstrekkende verweer van de Staat is dat Worldmeetings.com in haar vorderingen onder 2 en 3 niet-ontvankelijk moet worden verklaard, omdat zij de klachtplicht van artikel 6:89 BW heeft geschonden. Dit verweer zal daarom eerst worden behandeld.

De Staat legt aan zijn beroep op artikel 6:89 BW ten grondslag dat Worldmeetings.com pas op zijn vroegst in april 2018 in voldoende duidelijke vorm haar bezwaren ter zake van aansluiting op DigiInkoop aan de Staat kenbaar heeft gemaakt, terwijl, indien Worldmeetings.com zou worden gevolgd in haar stelling dat de Staat van meet af aan was gehouden een aansluiting te realiseren, de gestelde tekortkoming en onrechtmatige daad door de Staat al bij het sluiten van de raamovereenkomsten in 2014 zou zijn aangevangen. Worldmeetings.com heeft dus niet tijdig geklaagd. De Staat is hierdoor in zijn belangen geschaad, omdat aan hem elke mogelijkheid van een andere aanpak – zoals intensivering van het koppelwerk, instructies aan de betrokken departementen, of afzien van verlenging van de raamovereenkomsten – is onthouden, aldus de Staat.

Worldmeetings.com bestrijdt niet dat zij de Staat voor het eerst in april 2018 schriftelijk aansprakelijk heeft gesteld voor de hiervoor beschreven feiten, maar zij betwist wel dat zij niet eerder bij de Staat heeft geklaagd in de zin van artikel 6:89 BW. Volgens Worldmeetings.com heeft zij de Staat al op een eerder moment aangesproken op zijn onvermogen om haar in staat te stellen tot het aansluiten op DigiInkoop. Ter toelichting verwijst zij naar een overzicht van overlegrondes met Logius. Worldmeetings.com stelt verder dat zij zich er bij de Staat over heeft beklaagd dat het uitblijven van de koppeling ertoe leidde dat haar kosten opliepen en dat dit medeoorzaak was voor het niet in volle omvang naleven van de raamovereenkomsten door de Staat. Volgens Worldmeetings.com heeft zij dit beklag onder andere in april 2015, en dus tijdig, gedaan. Verder voert zij nog aan dat artikel 6:89 BW alleen geldt voor zover zij haar vordering baseert op een toerekenbare tekortkoming en niet ook op een onrechtmatige daad.

De rechtbank stelt voorop dat de klachtplicht van artikel 6:89 BW van toepassing is op zowel de gestelde tekortkoming als het gestelde onrechtmatig handelen van de Staat. De vordering van Worldmeetings.com uit hoofde van onrechtmatige daad is namelijk gegrond op feiten die tevens de stelling zouden rechtvaardigen dat de prestatie niet aan de verbintenis beantwoordt. De Staat wordt immers verweten Worldmeetings.com niet in staat te hebben gesteld om de koppeling met en aanwending van DigiInkoop tot stand te brengen.

Aan haar vorderingen legt Worldmeetings.com ten grondslag dat op de Staat de verplichting rustte om vanuit zijn kant een koppeling met DigiInkoop tot stand te brengen en om Worldmeetings.com in staat te stellen de door hem gestelde eisen met betrekking tot DigiInkoop te vervullen. Worldmeetings.com voert – onweersproken – aan dat zij medio juli 2014 klaar was voor koppeling aan en gebruik van DigiInkoop zoals van haar werd verlangd door de Staat, maar dat het door toedoen van de Staat niet is gekomen van een volledig aansluiten op DigiInkoop en het gebruik ervan. Volgens Worldmeetings.com had de Staat zijn eigen (ict-)organisatie en voorzieningen niet, in ieder geval niet over de gehele breedte van de bij de aanbesteding betrokken diensten, op orde. Uit deze stellingen volgt dat Worldmeetings.com medio juli 2014 bekend was met het gestelde schadeplichtig handelen van de Staat. De rechtbank heeft niet kunnen vaststellen dat Worldmeetings.com eerder dan in 2018 op voor de Staat kenbare wijze hierover heeft geprotesteerd. Door Worldmeetings.com is niet gesteld dat, toen zij in april 2015 protesteerde tegen het oplopen van haar kosten vanwege het uitblijven van de koppeling met DigiInkoop, zij toen ook kenbaar heeft gemaakt dat de Staat op dit punt tekortschoot in de nakoming van zijn verplichtingen uit de raamovereenkomst en/of onrechtmatig handelde. Dit is in beginsel wel vereist (zie rov. 4.3). Ter zitting heeft Worldmeetings.com toegelicht dat DigiInkoop een instrument voor de Staat was om de raamovereenkomsten na te komen, in die zin dat exclusiviteit (van alle boekingen) kon worden gerealiseerd. De rechtbank begrijpt de stellingen van Worldmeetings.com aldus dat zij juist dat aspect aan de orde heeft gesteld in april 2015 en dus niet dat het niet kunnen koppelen met DigiInkoop een afzonderlijke tekortkoming en/of onrechtmatige daad van de Staat oplevert. Daarmee heeft Worldmeetings.com niet op juiste wijze inhoud gegeven aan haar klachtplicht als het gaat om het gestelde tekortschieten en/of onrechtmatig handelen van de Staat.

Uit de door Worldmeetings.com overgelegde overzichten van de overleggen met Logius volgt evenmin dat tijdens die overleggen is geprotesteerd over de gestelde tekortkoming en/of onrechtmatige daad van de Staat. Uit die overzichten blijkt enkel dat veelvuldig overleg heeft plaatsgevonden over de koppeling op DigiInkoop en niet van concrete bezwaren tegen de door de Staat ter zake hiervan verrichte prestatie. Dat die overleggen plaatsvonden is overigens ook begrijpelijk, nu – zoals de Staat onweersproken heeft aangevoerd – het aansluitproces technisch complex was.

Ook uit de stellingen en toelichting van de Staat ter zitting blijkt niet dat eerder dan april 2018 is geklaagd in de zin van artikel 6:89 BW. Weliswaar heeft de Staat ter zitting verklaard dat één keer tijdens een overleg met Worldmeetings.com het woord claim is gevallen, maar ook dat Worldmeetings.com toen slechts heeft gevraagd of bij de Staat bereidheid bestond om een financiële bijdrage te leveren aan haar kosten voor de koppeling met DigiInkoop. Worldmeetings.com heeft dit ter zitting niet betwist. Hieruit valt dan ook niet af te leiden dat op dat moment aan de Staat duidelijk mededeling is gedaan van het feit dat de door de Staat te leveren prestatie ondeugdelijk is en wat die tekortkoming (en/of onrechtmatige daad) behelst en dat hierin werd volhard na de (kennelijk) afwijzende reactie van de Staat op de vraag van Worldmeetings.com.

De rechtbank is van oordeel dat de klacht van Worldmeetings.com in april 2018, bijna vier jaar nadat zij bekend werd met het gestelde tekortschieten dan wel onrechtmatig handelen van de Staat, niet tijdig is gedaan. Daarbij is enerzijds van belang dat geen goede gronden zijn gebleken waarom Worldmeetings.com zo lang heeft gewacht, tot na afloop van de raamovereenkomsten, met het informeren van de Staat omtrent de aard en omvang van de door haar gestelde tekortkoming van voortdurende aard in de door de Staat verrichte prestatie (en onrechtmatig handelen in verband hiermee). Anderzijds is de Staat door het langdurig tijdsverloop in een evident nadelige positie gebracht, vergeleken met de situatie dat Worldmeetings.com wel tijdig en op juiste wijze inhoud had gegeven aan haar klachtplicht. De Staat is, zoals de Staat onweersproken heeft gesteld, de mogelijkheid van een andere aanpak, zoals intensivering van het koppelwerk, instructies aan de betrokken departementen en afzien van verlenging van de raamovereenkomsten, onthouden. De rechtens te respecteren belangen van de Staat brengen met zich dat Worldmeetings.com in ieder geval de Staat had moeten informeren over haar klacht voordat de Staat, tot tweemaal toe, besloot tot verlenging van de raamovereenkomsten.

De slotsom is dat het beroep van de Staat op de klachtplicht uit artikel 6:89 BW slaagt en dat de vorderingen onder 2 en 3 dus niet toewijsbaar zijn. De overige verweren van de Staat (geen tekortkoming of onrechtmatige daad, het ontbreken van verzuim, rechtsverwerking, geen (causale) schade, geen directe schade, onaannemelijke schadebedragen), behoeven dan ook geen bespreking meer, aangezien deze niet tot een andere beslissing leiden.

Proceskosten

Worldmeetings.com zal, als de in het ongelijk gestelde partij, worden veroordeeld in de proceskosten. Deze kosten worden aan de zijde van de Staat begroot op € 8.750, waarvan € 3.946 aan griffierecht en € 4.804 aan salaris advocaat (2 punten à € 2.402 volgens tarief VI).

De rechtbank

wijst de vorderingen af;

veroordeelt Worldmeetings.com in de proceskosten, aan de zijde van de Staat tot op heden begroot op € 8.750;

verklaart de veroordeling onder 5.2 uitvoerbaar bij voorraad.

Dit vonnis is gewezen door mr. B. Meijer en in het openbaar uitgesproken op 20 november 2019.