5.3 De oorzaak en de veroorzaker van de fout

Bij navordering – waarbij een fout (in beginsel) niet kan worden hersteld indien aan deze fout een ambtelijk verzuim van de inspecteur ten grondslag ligt – wordt belang toegekend aan de oorzaak en de veroorzaker van de fout. Voor het antwoord op de vraag of sprake is van een fout in de zin van de foutenleer zijn deze factoren niet relevant. Het is mitsdien niet van belang of een fout als oorzaak heeft de onjuiste toepassing van de fiscale regels1 of het gevolg is van het gebruik van onjuiste (feitelijke) gegevens, bijvoorbeeld door vergissingen2 of rekenfouten. Vgl. A-G Van Soest, die in zijn conclusie voor HR 4 januari 1995, BNB 1995/1293, stelt (onderdeel 5.5):

Evenmin is van belang wie de veroorzaker van de fout is. Vaak zal een fout zijn terug te voeren op een door de belastingplichtige (of zijn gemachtigde) veroorzaakte onjuistheid in de aangifte die door de inspecteur bij het vaststellen van de aanslag niet is gecorrigeerd. De jurisprudentie laat echter ook gevallen zien, waarin een fout het gevolg is van de toepassing van een (onjuist) waarderingsstelsel dat jarenlang met de uitdrukkelijke instemming van de belastingadministratie werd gevolgd. De omstandigheid dat een fout aldus met instemming van de belastingadministratie is gemaakt, staat niet eraan in de weg deze fout aan te merken als fout in de zin van de foutenleer4. Lange tijd was het onduidelijk of de belastingadministratie een beroep kon doen op de foutenleer voor het herstel van onjuistheden die volledig zijn toe te schrijven aan fouten van de inspecteur. Jacobs (blz. 38) merkt in dit kader op5:

Het arrest BNB 1995/129 heeft op dit punt duidelijkheid gebracht: de foutenleer kan ook worden toegepast op fouten die zijn veroorzaakt door de inspecteur. De belanghebbende had met betrekking tot een vermogensbestanddeel in zijn aangifte een onjuiste waarderingswijze gevolgd. De inspecteur heeft die fout slechts gedeeltelijk hersteld door weliswaar uit te gaan van een juist waarderingsstelsel, doch bij de toepassing van dat stelsel een onjuiste waarde in aanmerking te nemen6. Deze onjuiste waardering werd aangemerkt als een fout in de zin van de foutenleer.

Of de fout is ontstaan bij het opmaken van de balans, het doen van aangifte of het vaststellen van de aanslag is derhalve niet relevant. Het begrip ‘fout’ is neutraal in die zin, dat verwijtbaarheid daarbij geen rol speelt7. Dit betekent dat ook opzettelijk begane onjuistheden fouten in de zin van de foutenleer kunnen zijn.