8.4.1 De totstandkoming van het ESM

De Europese Raad onderschreef tijdens de top van 28 en 29 oktober 2010 het verslag van de taskforce onder leiding van Van Rompuy.1 Volgens de Europese Raad was voor het instellen van een permanent mechanisme echter een beperkte verdragswijziging nodig, aangezien de bestaande verdragen geen rechtsgrond boden voor een dergelijk permanent fonds.2 Tijdens de top van 16 en 17 december 2010 expliciteerde de Europese Raad dat artikel 122, tweede lid, VWEU, waarop het EFSM deels werd gebaseerd, niet gebruikt kan worden als basis voor een permanent stabilisatiemechanisme, omdat die bepaling juist bedoeld is voor maatregelen bij buitengewone gebeurtenissen en dus niet voor een blijvend fonds.3 Of zoals de Europese Raad het zelf, tamelijk vaag, formuleerde:

Er moest dus een andere basis voor het permanent stabilisatiemechanisme worden gevonden, wat noopte tot een wijziging van het VWEU. Tijdens diezelfde top bereikte de Europese Raad overeenstemming over een dergelijk voorstel tot wijziging van het VWEU.4 Aan artikel 136 VWEU zou een derde lid worden toegevoegd, waarin het volgende werd opgenomen:

Op deze wijze zou geen onduidelijkheid kunnen bestaan over de vraag of de lidstaten van de eurozone op grond van het Europees recht bevoegd zijn om een permanent stabiliteitsmechanisme in te stellen. De Europese Raad startte direct met de vereenvoudigde herzieningsprocedure om het VWEU te wijzigen.6 Op 25 maart 2011 stelde de Europese Raad het besluit tot wijziging van artikel 136 VWEU vast.7 Dit besluit trad na ratificatie in werking op 1 mei 2013.8

De wijziging van het VWEU leidde echter nog niet tot het instellen van het stabiliteitsmechanisme. Het gaf slechts een grondslag om dit te kunnen doen. Uit de conclusies van de top van 16 en 17 december 2010 bleek dat de lidstaten van de eurozone het toekomstige mechanisme zouden instellen via een intergouvernementele regeling, net zoals bij de EFSF was gebeurd.9 Het permanent noodfonds zou immers bedoeld zijn voor lidstaten van de eurozone, en niet voor de gehele EU. Wel spraken de lidstaten tijdens de top van 16 en 17 december 2010 af dat ook de lidstaten die niet de euro als munt hebben, indien gewenst, bij de werkzaamheden tot oprichting van het mechanisme kunnen worden betrokken en dat zij op ad hoc basis kunnen besluiten om deel te nemen aan operaties in het kader van het mechanisme.10 Tevens bevestigde de Europese Raad de algemene kenmerken die de eurogroep al in een verklaring van 28 november 201011 had geschetst voor het toekomstige mechanisme.12

Nadat de eurozone en de Europese Raad deze aspecten in maart 2011 nog een keer bevestigden en nader uitwerkten, ondertekenden de lidstaten van de eurozone op 11 juli 2011 het intergouvernementele verdrag tot instelling van het Europees stabiliteitsmechanisme (het ESM-verdrag).13 Al snel besloten de lidstaten dat het verdrag moest worden aangepast om het effectiever te laten zijn.14 Op 2 februari 2012 werd het gewijzigde ESM-verdrag daarom nogmaals ondertekend, waarna het op 27 september 2012 in werking trad.15 Het ESM-verdrag is daarmee eerder in werking getreden dan het besluit tot wijziging van artikel 136 VWEU, dat de rechtsgrond moest bieden voor het permanente noodfonds. Op dit punt kom ik hieronder terug.16 Het Europees stabilisatiemechanisme ging, na de inaugurele bijeenkomst van de zogeheten raad van gouverneurs, waarover meer in de volgende paragraaf, van start op 8 oktober 2012. Hieronder zal de inhoud van het ESM-verdrag worden besproken.

Voordat aan het ESM-verdrag wordt toegekomen, dient nog één punt vermeld te worden. Bij de bijeenkomst van de eurozone in maart 2011 bereikten de eurolanden, naast overeenstemming over een Europees stabiliteitsmechanisme, namelijk ook een akkoord over het zogeheten Euro Plus-pact.17

Ook verschillende niet-eurolanden hebben zich hieraan verbonden.18 Het pact is een politiek akkoord, bedoeld om vier doelstellingen te bereiken: het concurrentievermogen verbeteren, de werkgelegenheid stimuleren, verder bijdragen aan de houdbaarheid van de overheidsfinanciën en het versterken van de financiële stabiliteit.19 Deze doelstellingen vallen uiteen in allerlei verschillende concrete maatregelen. Zo geeft het Euro Plus-pact in het kader van de houdbaarheid van de overheidsfinanciën aan dat de begrotingsvoorschriften van de EU in nationale wetgeving moeten worden omgezet.20 Dit moet op bindende en duurzame wijze gebeuren, bijvoorbeeld via de grondwet, aldus het pact. Dit idee is de basis gebleken voor een vergelijkbare verplichting uit het hierna te bespreken Stabiliteitsverdrag.21 Volgens het Euro Plus-pact blijft iedere lidstaat weliswaar eindverantwoordelijk voor de keuze van de specifieke beleidsmaatregelen om de doelen van het Euro Plus-pact te bereiken,22 maar moet een lidstaat wel in het nationale stabiliteitsprogramma, dat in het kader van het Stabiliteits- en Groeipact bij de Raad en de Europese Commissie moet worden ingeleverd,23 aangeven hoe hij ernaar streeft om de verbintenissen uit het Euro Plus-pact te bereiken.24 Ook dit pact maakt daarmee onderdeel uit van de ontwikkeling van de Europese economische integratie.