72 Wat bewerkstelligen partijen met de collectieve actie?

Art. 3:305a lid 1 BW bepaalt dat een stichting of vereniging met volledige rechtsbevoegdheid een rechtsvordering kan instellen die strekt tot bescherming van gelijksoortige belangen van andere personen, mits zij deze belangen ingevolge haar statuten behartigt. De door de belangenorganisatie in te stellen vordering kan – op grond van lid 3 – niet strekken tot een schadevergoeding te voldoen in geld. Volgens de wetgever zijn tegen die mogelijkheid zwaarwegende argumenten aan te voeren.1 Zo zou een dergelijke vordering ondenkbaar zijn zonder allerlei beperkingen die recht doen aan de belangen van de betrokken individuen. Ook zou het openstellen van een dergelijke vordering voor ‘juridisch-technische’ complicaties zorgen. De belangenorganisatie zou in plaats van een schadevergoeding wel een verklaring voor recht kunnen vorderen, zo vond de wetgever.2 Dat dit in de praktijk ook – met succes – gebeurt, blijkt bijvoorbeeld uit HR 27 november 2009, RvdW 2009, 1403 (VEB/World Online).3 De stichting VEB, die de belangen behartigde van gedupeerde beleggers, vorderde een verklaring voor recht dat World Online en twee banken onrechtmatig jegens de beleggers hadden gehandeld door misleidende informatie te verstrekken ten aanzien van de beursgang van World Online. De vordering werd toegewezen. De verklaring voor recht heeft geen gezag van gewijsde tussen de gedupeerde beleggers en World Online en/of de banken. De individuele beleggers zijn immers geen partij geweest bij de procedure. Wat hebben de beleggers dan aan die verklaring voor recht? Het ligt in de rede, aldus de Hoge Raad in het arrest VEB/World Online, dat de verklaring voor recht in afzonderlijke vervolgprocedures tot uitgangspunt zal worden genomen.4 Over de meerwaarde van een in een collectieve actie verkregen verklaring voor recht schrijft Frenk5 het volgende:

In theorie heeft het de verklaring voor recht dus binnen het collectieve actierecht een ‘precedentfunctie’. Of rechters in individuele vervolgprocedures daadwerkelijk het declaratoire vonnis tot uitgangspunt nemen, is – voor zover mij bekend – nog niet onderzocht. Feit is dat in diverse van de hiervoor (in voetnoten) genoemde zaken individuele vervolgprocedures niet nodig zijn gebleken omdat de partijen in onderling overleg tot een minnelijke regeling zijn gekomen.6 Het is dus goed mogelijk dat de verklaring voor recht binnen het collectieve actierecht in plaats van of naast de precedentfunctie een schikkingsbevorderende functie heeft.