8.6 Gevolgen van een forum non conveniens-beslissing

Wat zijn de gevolgen van een Amerikaanse forum non conveniens-beslissing? Welke gevolgen heeft forum non conveniens voor de Amerikaanse rechter, het alternatief bevoegd gerecht en de partijen? Het belangrijkste gevolg is dat de Amerikaanse rechter afziet van de uitoefening van de hem formeel toekomende rechtsmacht (`dismiss the action' ). Aan een inhoudelijke behandeling van de zaak komt hij niet toe. Daarmee vervalt zijn rechtsmacht echter nog niet.1 De Amerikaanse rechter blijft formeel bevoegd, maar ziet af van de uitoefening ervan. De procedure wordt als het ware pro forma aangehouden, opdat de eiser zijn vordering aanhangig kan maken bij het alternatief bevoegd gerecht in het buitenland. Komt dit buitenlandse gerecht niet toe aan de inhoudelijke behandeling van de zaak, bijvoorbeeld omdat de gedaagde zich op de onbevoegdheid van dat gerecht beroept, dan kan de eiser op grond van de 'return jurisdiction clause' om hervatting van de Amerikaanse procedure vragen.

Een Amerikaanse forum non conveniens-beslissing richt zich primair tot de eiser. Hij zal zijn vordering opnieuw aanhangig moeten maken bij het alternatief bevoegd gerecht in het buitenland. In de praktijk blijkt evenwel dat eisers, nadat de Amerikaanse rechter zich forum non conveniens heeft verklaard, niet altijd de wil tonen of de financiën hebben om een buitenlandse procedure te initiëren dan wel dat zij hierin worden belemmerd door de economisch-politieke invloed die de wederpartij — veelal Amerikaanse multinationals — op de buitenlandse forumstaat uitoefent.2 Voor de gedaagde heeft een forum non conveniens-beslissing tot gevolg dat hij niet langer is onderworpen aan de rechtsmacht van de Amerikaanse rechter. Hij kan slechts worden gedagvaard voor het alternatieve buitenlandse forum. Wel dient hij zich in de (aanloop tot) buitenlandse procedure te houden aan de clausules die de Amerikaanse rechter aan zijn forum non conveniens-beslissing heeft verbonden.

Wat zijn de gevolgen van een Amerikaanse forum non conveniens-beslissing voor het alternatief bevoegd gerecht, bijvoorbeeld de Nederlandse rechter? In beginsel roept een forum non conveniens-beslissing voor de Nederlands rechter geen verplichting in het leven. De beslissing maakt de Nederlandse rechter nog niet bevoegd. Indien de eiser zijn vordering bij de Nederlandse rechter aanhangig maakt, dient de Nederlandse rechter zijn rechtsmacht afzonderlijk te bepalen volgens het voor hem geldende IPR-bevoegdheidsrecht. Bij de afbakening van zijn rechtsmacht staat de Nederlandse rechter wel onder druk, omdat een onbevoegdverklaring zijnerzijds ertoe leidt dat de eiser zich weer zou moeten wenden tot de Amerikaanse rechter. Echter, indien de Amerikaanse forum non conveniens-beslissing geconditioneerd is met een clausule dat de gedaagde in de Nederlandse procedure geen onbevoegdheidsverweer voert, zal de rechtsmacht van de Nederlandse rechter door de gedaagde stilzwijgend worden aanvaard. Wel doet zich dan het in par. 3.8 beschreven geval van onbedoelde litispendentie voor. Procestechnisch gezien blijft de zaak aanhangig bij de Amerikaanse rechter, terwijl dezelfde vordering tussen dezelfde partijen bij de Nederlandse rechter aanhangig wordt gemaakt. In dat geval is er sprake van litispendentie en schrijft art. 12 Rv voor dat de Nederlandse rechter de behandeling van de zaak kan aanhouden. Aanhouding heeft mijns inziens echter geen zin omdat de Amerikaanse rechter zich juist forum non conveniens heeft verklaard opdat de eiser zich tot de Nederlandse rechter kan wenden.