Verhandeling

Zoals hiervoor reeds aangegeven kan de rechter overgaan tot een andere verdeling dan de hoofdregel, inhoudende dat de partij die zich beroept op rechtsgevolgen van door haar feiten en rechten, de bewijslast van die feiten of rechten draagt.

Bij het in kaart brengen van deze 'afwijkingen' dient - voor een goed begrip van de materie en de aan de opgelegde bewijs(voerings)last verbonden gevolgen - steeds per geval duidelijk te worden bedacht of een bepaalde bewijslastverdeling nu gebaseerd is op de hoofdregel of niet. Ook de hoofdregel kan immers een verschuiving van de bewijslast met zich brengen. Te denken valt daarbij aan de situatie dat de zich op de rechtsgevolgen beroepende partij naar het 'feitelijk' oordeel van de rechter haar stellingen, behoudens tegenbewijs, afdoende heeft bewezen.1 Dit 'feitelijk' oordeel, dat ik hierna omwille van de leesbaarheid zal aanduiden als het 'voors-handse bewijsoordeel', valt echter niet onder de hier te bespreken wettelijke afwijkingen van de hoofdregel, maar is een procesrechtelijk mechanisme: 'uitsluitend' verschuift hierdoor de bewijsvoeringslast omdat aan de bewijslast voldaan is. Het bewijsrisico blijft dan ook bij de oorspronkelijk daarmee belaste partij.2 Dit mechanisme dient nadrukkelijk onderscheiden te worden van de door de wet geboden handvatten voor een andere verdeling van de hoofdregel.

De wet zegt het in art. 150 Rv aldus:

Met de bedoelde, hier door mij gecursiveerde zinsnede is dus ruimte gegeven om af te wijken van de hoofdregel dat de partij die zich beroept op rechtsgevolgen van door haar gestelde feiten, de bewijslast van die feiten draagt. En wel in twee gevallen, namelijk indien de andere verdeling voortvloeit uit (a) de bijzondere regel (geschreven of ongeschreven) of (b) de eisen van redelijkheid en billijkheid.

Wat het beschrijven van bedoelde afwijkingen lastig maakt, is allereerst dat een overzichtelijke structuur niet goed aan te brengen is. Vanzelfsprekend zijn de bedoelde gevallen (a) en (b) te beschrijven en met voorbeelden inzichtelijk te maken. Ik zal dat hierna ook doen. Maar tegelijkertijd is het voor die structuur niet bevorderlijk dat de toepassing van een uitzondering als weergegeven in art. 150 Rv niet steeds eenzelfde 'uitkomst' lijkt te hebben.3 Immers, de literatuur geeft steun voor de opvatting dat de toepassing van de uitzondering4 in sommige gevallen 'uitsluitend' leidt tot het opleggen van een bewijsvoeringslast, zonder dat het bewijsrisico meegaat (weerlegbare wettelijke vermoedens5, jurisprudentiële vermoedens6). In andere gevallen gaat het bewijsrisico juist wel degelijk mee (zoals bij de wettelijke omkering: risico gaat over op degene die dat zonder die wettelijke bepaling niet had, maar ook voor de omkering op grond van de eisen van redelijkheid en billijkheid geldt dat onder omstandigheden).

Een deel van die uitzonderingen doet zich binnen het verzekeringsrecht niet voor, eenvoudig omdat dergelijke wettelijke bepalingen of jurispru-dentiële regels ontbreken. Desondanks lijkt het mij goed naar de opbouw van dit boek hieronder het gehele palet, dus vanaf de afwijkingen als bedoeld in art. 150 Rv tot aan de afwijkingen die te duiden zijn als procesrechtelijke mechanismen, weer te geven.