III.D.7.1 Derdenbescherming

Een blik op de verklaring van erfrecht voor executeurs oftewel de verklaring van executele.

Asser-Perrick1 schetst de sfeer op het gebied van dit belangrijke erfrechtelijke gevoelsvlak:

Snelheid kan door de notaris met name bereikt worden door een verklaring van executele af te geven, een species van de klassieke verklaring van erfrecht. De executeur zal om in het rechtsverkeer te kunnen functioneren in het bezit gesteld dienen te worden van een 'certificaat' ter legitimatie. Een notariele verklaring waaruit zijn erfrechtelijke bevoegdheden blijken. Dit is geregeld in art. 4:188 BW, waarin de wetgever een 'pas op' heeft verwerkt als het gaat om de positie van de executeur. Dit houdt verband met de beschikkingson-bevoegdheidsregel van art. 4:145 lid 1 BW: een (beheers-)executele maakt de erfgenamen in het rechtsverkeer onbevoegd. Deze bepaling is de oorzaak geweest dat in de praktijk steeds minder 'klassieke' verklaringen van erfrecht worden afgeven en steeds meer verklaringen van executele dan wel gecombineerde verklaringen. Meijers gaf in zijn Groene Boeken2 reeds het eerste signaal af op dit terrein:

Met een zodanige verklaring bedoelde Meijers: 'een verklaring wie tot inning van de vordering der nalatenschap bevoegd is'. Het rechtsverkeer, en met name de banken, zijn in de regel dan ook alleen geïnteresseerdin de vraag aan wie bevrijdend betaald kan worden, al dan niet met toepassing van een be-schermingsregel.Voor 'derden' is derhalve van de drie aspecten van executele in beginsel slechts het vertegenwoordigingsaspect van belang. In de interne verhouding, wil een derde, ook uit het oogpunt van ('zijn') derdenbescher-ming, zo min mogelijk treden. De minister3 wees er nog op dat de vermelding van de executeur niet alleen van belang was in het kader van de inningsbevoegdheid, maar ook voor andere doeleinden zoals vervreemding door de executeurs met beheer. Gerefereerd werd ook hier weer aan de onbevoegdheid van de erfgenamen door executele. Wat het criterium 'schulden van de nalatenschap' en derdenbescherming betreft, orakelt Asser-Perrick4 de voor zich sprekende woorden: 'Hoe kan een derde dit beoordelen?'

Aan de verklaring van executele besteedt de wetgever aandacht in letter d van lid1 art. 4:188 BW:

De (gecombineerde) variant onder e:

Dat ook een 'nur'-verklaring van executele5 mag worden afgegeven blijkt uit het woord'of' als verbinding tussen letter d en letter e. Hiermee wordt bedoeld, naast de gebruikelijke gegevens van personalia erflater, overlijden en uiterste wilsbeschikking, de enkele verklaring dat het beheer van de nalatenschap aan de executeur is opgedragen en dat de in de verklaring genoemde persoon executeur is. Uit de tekst van art. 4:188 lid 1 letter d BW blijkt weer de gedachte van de wetgever aan een (quasi-)overeenkomst van opdracht die ontspruit bij erflater en niet bij de erfgenamen ('is opgedragen'). Hieruit vloeit voort dat in de verklaring van executele dient te worden vermeld dat de opdracht door de executeur aanvaard is.

Het scharnierpunt in de verklaring van executele is de beheersbevoegdheid, aangezien de wetgever daaraan in art. 4:145 lid 2 BW met het oog op de vervulling van zijn taak de zo belangrijke vertegenwoordigingsbevoegdheid heeft gekoppeld:

En zijn taak is blijkens art 4:144 BW nu eenmaal het beheren van de nalatenschap. En voor het rechtsverkeer is het bepaalde in art. 3:170 BW over de inningsbevoegdheid van de executeur onontbeerlijk:

Het externe beeldwordt compleet met een blik op art. 4:187 BW waarin het rechtsverkeer (terecht) behoorlijk in bescherming wordt genomen en wel op basis van de drie navolgende regels.

Wie denkt aan vertegenwoordiging denkt meteen aan derdenbescherming. De wetgever regelt dan ook eerst de gevolgen van een van de belangrijkste notariele documenten voor het rechtsverkeer en dan pas de inhoud.6 Men herkent in de tweede beschermingsregel een concretisering van art. 6:34 BW.7 De 'redelijke gronden' van dat artikel is het betalen aan de in de nota-riele verklaring genoemde personen.8

Aan welke bijzondere omstandigheden kunnen wij denken? Bijvoorbeeld dat de wederpartij op de hoogte is van een codicil waarin een executeur is benoemd, terwijl de notaris niet op de hoogte is van het bestaan van het codicil. Als het aan Asser-Perrick ligt: 'Lid3 van art. 4:187 BW is overbodig.'9

De voorzieningenrechter van de rechtbank Zwolle10 heeft voor de notariele praktijk en de kracht van een verklaring van executele een belangrijke uitspraak gedaan. Een notaris wilde blijkbaar niet aan de 'moderne' verklaring van executele, althans niet nadat de erfgenamen eerst een boedelvolmacht hadden getekend. De rechter stak er een stokje voor:

Een belangrijke steun in de rug voor de executeur. Hij hoeft niet te wachten tot bekendis wie de erfgenamen zijn, en op welke wijze zij de nalatenschap aanvaarden. De werkgroep deontologie nieuw erfrecht van de KNB11 heeft zich op het standpunt gesteld dat een notaris die een verklaring van executele afgeeft de erfgenamen hiervan in kennis dient te stellen. Dat wil niet zeggen dat de verklaring van executele niet meteen afgegeven kan worden als de erfgenamen nog niet bekendzijn.

Deze paragraaf over erfrechtelijke derdenbescherming sluit ik af met de woorden van Schoordijk die mijns inziens, althans indien wij deze mogen transponeren naar de positie van de executeur in het rechtsverkeer, zijn relatie tot derden derhalve, de sfeer bepaalt:

Kortom, vertaaldnaar executele, de maatschappij moet in beginsel op het woord van de executeur en de verklaring van executele kunnen vertrouwen. Het rechtsverkeer moet niet 'achteraf' met verrassingen geconfronteerdkun-nen worden, omdat de erfgenamen het niet eens blijken te zijn met het beleid van de executeur. Hoe wordt in het Duitse recht hierover gedacht?