HvJ EU, 12-09-2024, nr. C-63/23

In richtlijn 2003/86 zijn de voorwaarden vastgelegd voor de uitoefening van het recht op gezinshereniging voor onderdanen van derde landen die legaal op het grondgebied van de lidstaten verblijven.

In de overwegingen 2, 4, 6, 11 en 15 van deze richtlijn staat te lezen:

Artikel 13, lid 3, dat deel uitmaakt van hoofdstuk VI van de richtlijn, met als opschrift ‘Toegang en verblijf van gezinsleden’, bepaalt:

In datzelfde hoofdstuk luidt artikel 15 van richtlijn 2003/86 als volgt:

In hoofdstuk VII van deze richtlijn, met als opschrift ‘Sancties en beroepsmogelijkheden’, bepaalt artikel 16, lid 3:

In dat hoofdstuk wordt in artikel 17 van deze richtlijn bepaald:

De mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement van 3 april 2014 betreffende richtsnoeren voor de toepassing van [richtlijn 2003/86] inzake het recht op gezinshereniging7. bevat een punt 5.3 met als opschrift ‘Toegang tot een autonome verblijfstitel’, waarvan de derde alinea als volgt luidt:

Uit de overwegingen 4 en 6 van richtlijn 2003/86 blijkt dat deze richtlijn algemeen tot doel heeft de integratie van onderdanen van derde landen in de lidstaten te bevorderen door de bescherming van het gezin te waarborgen en met name via de gezinshereniging een gezinsleven mogelijk te maken.10. Het Hof heeft geoordeeld dat uit die doelstelling en uit een lezing van die richtlijn in haar geheel en met name van artikel 13, lid 3, en artikel 16, lid 3, ervan volgt dat zolang de betrokken gezinsleden geen autonoom verblijfsrecht op grond van artikel 15 van die richtlijn hebben verkregen, hun verblijfsrecht een van het recht van de betrokken gezinshereniger afgeleid recht is, dat is bestemd om de integratie van die gezinshereniger te bevorderen.11.

In een situatie als de onderhavige, waarin een moeder en haar kinderen die uit hoofde van gezinshereniging in een lidstaat zijn toegelaten hun verblijfstitel niet kunnen verlengen wegens het verstrijken van de verblijfstitel van de vader, is er in de context van de gezinshereniging sprake van gewone omstandigheden en niet van ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’, waar de Uniewetgever naar verwijst in artikel 15, lid 3, tweede volzin, van richtlijn 2003/86.

Zoals de Spaanse regering ter terechtzitting terecht heeft opgemerkt, is de aanwezigheid van minderjarige kinderen gebruikelijk en normaal in geval van gezinshereniging van onderdanen van derde landen. Indien zou worden erkend dat hun situatie op zichzelf wordt beschouwd als een ‘buitengewoon moeilijke omstandigheid’ in de zin van dit artikel, zou er voorbij worden gegaan aan de doelstellingen van deze richtlijn, aangezien minderjarigen dan zouden profiteren van een autonoom verblijfsrecht en dus op het grondgebied van het gastland zouden mogen blijven wanneer hun ouders zou kunnen worden verplicht om het te verlaten.

Daarnaast is het feit dat de gezinsleden van de gezinshereniger hun verblijfstitel verliezen om redenen buiten hun wil, inherent aan het afgeleide karakter van hun verblijfsrecht. Zo heeft het Hof in de context van de zaak die heeft geleid tot het arrest Y. Z. e.a. (Fraude bij gezinshereniging), waarin de leden van het gezin van een gezinshereniger hun verblijfstitel hadden verloren doordat deze fraude had gepleegd waarvan zij niet op de hoogte waren, geoordeeld dat het, gelet op ‘het centrale belang van de gezinshereniger in het bij richtlijn 2003/86 ingestelde stelsel’, overeenstemt met de doelstellingen van deze richtlijn en de onderliggende logica ervan dat deze fraude gevolgen heeft voor het proces van gezinshereniging en met name voor de aan de gezinsleden van de gezinshereniger verleende verblijfstitels, zelfs indien zij niet op de hoogte waren van de begane fraude.12. Deze beginselen zijn naar analogie van toepassing in een situatie als de onderhavige, waarin de gezinsleden die uit hoofde van gezinshereniging in een lidstaat zijn toegelaten hun verblijfstitel niet kunnen verlengen op grond dat de gezinshereniger zijn verblijfsrecht heeft verloren doordat hij een strafbaar feit heeft gepleegd.

Thans moet worden onderzocht in hoeverre kan worden voldaan aan de voorwaarde dat er sprake is van ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’ in de zin van artikel 15, lid 3, tweede volzin, van deze richtlijn.

Artikel 15, lid 3, tweede volzin, van richtlijn 2003/86 is door de Uniewetgever bedoeld als dwingende bepaling. In het kader van deze bepaling is het bestaan van ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’ voor personen die uit hoofde van gezinshereniging in een lidstaat zijn toegelaten de enige materiële voorwaarde voor verlening van een autonome verblijfstitel. Noch dit artikel, noch enig ander artikel van deze richtlijn bevat een definitie of illustratie van het begrip ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’, in tegenstelling tot artikel 13, lid 2, onder c), van richtlijn 2004/38/EG13., waarin uitdrukkelijk wordt verwezen naar familieleden van een Unieburger die het slachtoffer zijn van huiselijk geweld. In zijn rechtspraak heeft het Hof dus verwezen naar de uitlegging die de Commissie heeft gegeven in punt 5.3 van haar richtsnoeren, waarin gevallen van huiselijk geweld worden genoemd bij wijze van voorbeeld van ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’.14.

Ter terechtzitting heeft de Spaanse regering aangevoerd dat de reikwijdte van het begrip ‘bijzonder moeilijke omstandigheden’ eenzijdig door de lidstaten kan worden bepaald. Ik deel die mening niet. Ik ben namelijk van mening dat dit begrip in artikel 15, lid 3, tweede volzin, van richtlijn 2003/86 moet worden beschouwd als een autonoom Unierechtelijk begrip. Indien dat niet het geval zou zijn en de lidstaten over een beoordelingsmarge zouden beschikken om de betreffende omstandigheden te definiëren, dan zouden verschillen in de nationale wetgevingen het gevaar met zich meebrengen dat er afbreuk wordt gedaan aan de omvang en de nuttige werking van de verplichting die door dit artikel aan de lidstaten wordt opgelegd. Bovendien moet worden vastgesteld dat artikel 15, lid 3, van deze richtlijn, anders dan artikel 15, lid 4, ervan niet verwijst naar het recht van de lidstaten om dit begrip te definiëren. Het is essentieel om een onderscheid te maken tussen deze twee bepalingen. Artikel 15, lid 3, tweede volzin, van richtlijn 2003/86 kent het betrokken familielid een recht toe door van de lidstaten te eisen dat zij bepalingen vaststellen om te waarborgen dat in geval van ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’ een autonome verblijfstitel wordt verleend. De Uniewetgever stelt dus een essentiële materiële voorwaarde aan de verlening van een dergelijke verblijfstitel. Artikel 15, lid 4, van deze richtlijn heeft daarentegen een andere doelstelling en laat het over aan de lidstaten om binnen hun nationale recht de voorwaarden te bepalen waaronder het mogelijk is om dit recht te doen gelden, alsmede de wijze van uitoefening ervan, waarbij wel als voorwaarde geldt dat het evenredigheidsbeginsel en het doel en het nuttig effect van de richtlijn in acht worden genomen.15.

Gelet op het voorgaande lijkt het mij dus noodzakelijk toepassing te geven aan de vaste rechtspraak van het Hof, waarin is geoordeeld dat met het oog op de eenvormige toepassing van het Unierecht en het beginsel van gelijke behandeling, als algemene regel moet gelden dat een Unierechtelijke bepaling die voor de vaststelling van haar betekenis en reikwijdte niet uitdrukkelijk naar het recht van de lidstaten verwijst, in de gehele Unie autonoom en op eenvormige wijze wordt uitgelegd.16. Aangezien richtlijn 2003/86 geen definitie van het begrip ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’ bevat, moeten de bewoordingen van dat begrip overeenkomstig vaste rechtspraak worden uitgelegd in overeenstemming met de in de omgangstaal gebruikelijke betekenis ervan, met inachtneming van de context waarin zij worden gebruikt en de door de regeling waarvan zij deel uitmaken beoogde doelstellingen.17.

Ik begin mijn analyse met een onderzoek van het doel van artikel 15, lid 3, tweede volzin, van richtlijn 2003/86. De voorwaarde dat er sprake is van ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’ moet namelijk vooral worden uitgelegd in het licht van het door deze bepaling nagestreefde doel, namelijk de bescherming van de gezinsleden van de gezinshereniger.

Ik herinner eraan dat met het recht op gezinshereniging overeenkomstig de overwegingen 4 en 6 van deze richtlijn met name wordt beoogd om de bescherming van het gezin te waarborgen door het bieden van de mogelijkheid om het gezinsleven in het gastland voort te zetten of op te bouwen.18. Dit recht waarborgt dus voor eenieder het recht om in die staat met zijn gezin samen te leven.

Het recht op gezinshereniging is evenwel niet absoluut en de Uniewetgever heeft voorzien in wettelijke beperkingen op de uitoefening ervan. Zo wordt in overweging 2 van richtlijn 2003/86 benadrukt dat bij het nemen van maatregelen op het gebied van gezinshereniging de grondrechten in acht moeten worden genomen die met name worden erkend in het Handvest. Deze maatregelen moeten dan ook in overeenstemming zijn met het in artikel 1 van het Handvest verankerde recht op menselijke waardigheid, het in artikel 3 ervan neergelegde recht op menselijke integriteit, het in artikel 4 van het Handvest genoemde verbod van folteringen en van onmenselijke of vernederende behandelingen of bestraffingen, en de in artikel 24 ervan erkende rechten van het kind. Bovendien kent de Uniewetgever de lidstaten in overweging 11 van deze richtlijn uitdrukkelijk het recht toe om ‘beperkingen’ op te leggen ten aanzien van het recht op gezinshereniging wanneer de eerbiediging van de door de lidstaten erkende waarden en beginselen, met name met betrekking tot de rechten van vrouwen en kinderen, zulks rechtvaardigt. Zo kan een bevoegde nationale instantie zich op grond van artikel 4, leden 4 en 5, van deze richtlijn verzetten tegen verzoeken tot gezinshereniging van een echtgenoot wanneer deze zou gaan samenwonen met de andere echtgenoten van de gezinshereniger (polygame gezinnen) of wanneer hij niet de minimumleeftijd heeft die de lidstaat vereist om te kunnen trouwen, zodat gedwongen huwelijken worden voorkomen.

Ik ben van mening dat de door de Uniewetgever in artikel 15, lid 3, tweede volzin, van richtlijn 2003/86 vastgestelde maatregel een vergelijkbaar doel nastreeft, namelijk de bescherming van de gezinsleden, maar in een later stadium van de procedure, wanneer de gezinsleden reeds uit hoofde van gezinshereniging op het grondgebied van het gastland zijn toegelaten. De verlening van een autonome verblijfstitel vormt dus een maatregel ter bescherming van het gezinslid dat wordt blootgesteld aan ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’ ten gevolge van aan het gezin gerelateerde factoren.19.

Hieruit volgt dat als voorwaarde voor de verlening van een autonome verblijfstitel op grond van artikel 15, lid 3, tweede volzin, van richtlijn 2003/86 wordt gesteld dat een daadwerkelijke behoefte aan bescherming van dat gezinslid wordt aangetoond.

Een onderzoek van de bewoordingen zelf en van de context waarin zij door de Uniewetgever in dit artikel worden gebruikt, maakt het mogelijk om de strekking van de voorwaarde dat er sprake is van ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’ preciezer vast te stellen.

Ten eerste verwijst de term ‘omstandigheden’ in zijn gebruikelijke betekenis naar alle gebeurtenissen, situaties en specifieke relaties waarbij de betrokken persoon of groep personen betrokken is.20. Ter terechtzitting is gesteld dat de term ‘omstandigheden’ hier vooral verwijst naar de ‘gezinssituatie’, gelet op het voorwerp en het doel van richtlijn 2003/86. Ik ben het met dit standpunt eens, aangezien het mij essentieel lijkt een onderscheid te maken tussen omstandigheden die binnen de werkingssfeer van deze richtlijn vallen en de omstandigheden waaraan een onderdaan van een derde land om andere redenen het hoofd moet bieden, bijvoorbeeld omdat hij het risico loopt op vervolging of ernstige schade indien hij naar zijn land van herkomst terugkeert, hetgeen wordt geregeld in richtlijn 2011/95/EU21., of omdat hij het slachtoffer is van mensenhandel, hetgeen wordt geregeld in richtlijn 2004/81/EG22.. Zo onderstreept de Commissie in haar richtsnoeren dat deze ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’ ‘moeten zijn veroorzaakt door de gezinssituatie of door de verbreking daarvan, niet door problemen die aan andere oorzaken zijn te wijten’.23. Het lijkt mij evenwel juister om aan te nemen dat het begrip ‘omstandigheden’ in artikel 15, lid 3, tweede volzin, van richtlijn 2003/86 verwijst naar ‘aan het gezin gerelateerde factoren’. Ik ben namelijk van mening dat het begrip ‘gezinssituatie’ in veel nationale wetgevingen, met name op fiscaal en sociaal gebied, maar ook in de omgangstaal verwijst naar de samenstelling en de structuur van het gezin. Het begrip ‘aan het gezin gerelateerde factoren’ maakt het daarentegen mogelijk om rekening te houden met andere aspecten, zoals de ervaringen binnen het gezin, het bestaan van conflicten binnen gezinnen of zelfs het gedrag van elk van de gezinsleden.

Ten tweede is het zo dat de Uniewetgever omstandigheden voor ogen heeft die hij kwalificeert als ‘buitengewoon moeilijk’ en dat de Commissie bij haar voorbereidende werkzaamheden verwijst naar ‘zeer moeilijke omstandigheden’24. en ‘moeilijke omstandigheden’25.. Ik meen dan ook dat ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’ omstandigheden zijn die door hun aard in hoge mate ernstig of zwaar zijn voor het betrokken gezinslid of dit gezinslid blootstellen aan een hoge mate van onzekerheid of kwetsbaarheid en derhalve uitzonderlijk van aard zijn.

In het kader van artikel 15, lid 3, van richtlijn 2003/86 kan er van dergelijke omstandigheden sprake zijn wanneer aan het gezinslid de facto of de jure de bescherming van zijn gezin is ontnomen.

Het eerste scenario is dat waarin de ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’ voortvloeien uit de verbreking van de gezinsband met de gezinshereniger en het daardoor ontstane verlies van het verblijfsrecht van het gezinslid. Een dergelijke situatie vormt dan een verzwarende omstandigheid, die rechtvaardigt dat de in artikel 15, lid 3, eerste volzin aan de lidstaten geboden mogelijkheid om een autonome verblijfstitel te verlenen in geval van weduwnaar- of weduwschap, echtscheiding, scheiding of overlijden van de gezinshereniger, in de tweede volzin van dit artikel verandert in een verplichting.26.

Dit kan het geval zijn wanneer de echtscheiding of scheiding de betrokkene bij terugkeer in zijn land van herkomst blootstelt aan het risico dat hij vanwege zijn sociale status of de situatie in dat land niet meer in zijn levensonderhoud of dat van zijn kinderen kan voorzien, of dat hij zijn kinderen niet meer ziet. Dit kan ook het geval zijn, zoals de Commissie bij haar voorbereidende werkzaamheden aangeeft27., wanneer een vrouw die weduwe is of is gescheiden of verstoten, in ‘zeer moeilijke omstandigheden’ terecht zou komen als zij verplicht zou worden om naar haar land van herkomst terug te keren.

Het tweede scenario is dat waarin de ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’ waarin het betrokken gezinslid zich bevindt daarentegen het gevolg zijn van (het voortzetten van) zijn gezinsleven met de gezinshereniger, waardoor het onacceptabel wordt om zijn verblijfsrecht af te leiden van dat van de gezinshereniger. Een dergelijke situatie vereist dat het gastland de onderdaan van een derde land die uit hoofde van gezinshereniging op zijn grondgebied verblijft, het recht verleent om daar zonder de gezinshereniger te verblijven gedurende een periode en onder de voorwaarden die zijn vastgelegd in zijn nationale recht.

Gelet op de voorbereidende werkzaamheden voor richtlijn 2003/86 alsook op de rechtspraak van het Hof28. staat het vast dat vrouwen die het slachtoffer zijn van huiselijk geweld zich in ‘bijzonder moeilijke omstandigheden’ in de zin van artikel 15, lid 3, tweede volzin, van deze richtlijn bevinden29.. Zij zijn niet alleen het slachtoffer van dat geweld, maar hun situatie wordt nog verergerd doordat zij voor hun verblijfsrecht in het gastland afhankelijk zijn van de dader van dat geweld. Het verlenen van een autonome verblijfstitel vormt dus een beschermingsmaatregel die kan voorkomen dat een gezinslid30. wordt ontmoedigd om de echtelijke woning te verlaten en een klacht in te dienen, uit angst om zijn rechtspositie te verliezen31.. Ik merk op dat artikel 59, lid 1, van het Verdrag van de Raad van Europa inzake het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld ook hiervoor pleit.32.

Andere vormen van huiselijk geweld kunnen het gezinslid van wie de verblijfsstatus afhankelijk is van die van de gezinshereniger in een even moeilijke situatie brengen. Huiselijk geweld kan fysiek, seksueel of psychologisch zijn en kan de vorm aannemen van financiële uitbuiting. Het kan ook gaan om een situatie waarin het gezinslid het slachtoffer is van mishandeling of verwaarlozing, eergerelateerd geweld of een gedwongen huwelijk, of waarin het onder dwang wordt gescheiden van zijn kind, wordt blootgesteld aan het risico van vrouwelijke genitale verminking33. of gedwongen abortus, of is uitgezet, waardoor die persoon niet meer in zijn eigen levensonderhoud kan voorzien en niet meer zonder hulp van een derde in het land van herkomst kan wonen. Dergelijke situaties maken het onaanvaardbaar dat de afhankelijkheidsrelatie die voortvloeit uit het afgeleide verblijfsrecht wordt gehandhaafd en rechtvaardigen de verlening van een autonome verblijfstitel.

Het is niet mogelijk om hier een uitputtende lijst van ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’ te geven waaraan het gezinslid van de gezinshereniger kan worden blootgesteld. Zoals advocaat-generaal Wathelet heeft opgemerkt in zijn conclusie in de zaak NA34. moet het gaan om ‘bijzondere omstandigheden die bescherming verdienen’35.. Deze omstandigheden kunnen van lidstaat tot lidstaat, van periode tot periode en van geval tot geval variëren, en bovendien moet aan de bevoegde nationale instantie de beoordelingsmarge worden toegekend die nodig is om in elk afzonderlijk geval te beoordelen hoe ernstig of zwaar de omstandigheden zijn waaraan de betrokkene het hoofd moet bieden, en in hoeverre hij wordt blootgesteld aan onzekerheid of kwetsbaarheid.

Gelet op al deze overwegingen ben ik van mening dat artikel 15, lid 3, tweede volzin, van richtlijn 2003/86 in die zin moet worden uitgelegd dat voor de voorwaarde dat er sprake is van ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’ moet worden aangetoond dat de onderdaan van een derde land die uit hoofde van gezinshereniging op het grondgebied van het gastland verblijft, door aan het gezin gerelateerde factoren geconfronteerd wordt met omstandigheden die door hun aard in hoge mate ernstig of zwaar zijn, of die hem blootstellen aan een hoge mate van onzekerheid of kwetsbaarheid, met als gevolg dat hij daadwerkelijk bescherming door middel van de verlening van een autonome verblijfstitel nodig heeft.

De omstandigheden moeten individueel worden onderzocht, maar de enkele omstandigheid dat het onder meer gaat om minderjarige kinderen of dat de gezinsleden van de gezinshereniger hun verblijfstitel om redenen buiten hun wil hebben verloren, is niet voldoende om aan te tonen dat er sprake is van ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’ in de zin van dit artikel.

Deze uitlegging maakt het onderzoek van de tweede prejudiciële vraag irrelevant.

In herinnering zij gebracht dat de verwijzende rechter met deze vraag van het Hof wenst te vernemen of artikel 15, lid 3, tweede volzin, van richtlijn 2003/86 in die zin moet worden uitgelegd dat het zich verzet tegen wetgeving van een lidstaat die niet voorziet in de verlening van een autonome verblijfstitel aan gezinsleden van de gezinshereniger wanneer hun omstandigheden in die staat niet alleen buitengewoon moeilijk zijn doordat het onder meer gaat om minderjarige kinderen, maar zij ten gevolge van de weigering om hun verblijfstitel te verlengen bovendien in een situatie van illegaal verblijf terechtkomen.

Deze vraag is gebaseerd op de veronderstelling dat verzoekers in het hoofdgeding zich in ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’ in de zin van artikel 15, lid 3, tweede volzin, van deze richtlijn bevinden, aangezien het onder meer gaat om twee minderjarige kinderen. Om de hierboven uiteengezette redenen is deze omstandigheid op zichzelf evenwel niet voldoende om een recht op een autonome verblijfstitel in de zin van artikel 15, lid 3, tweede volzin, van de richtlijn te doen ontstaan. In een dergelijke situatie vallen de gezinsleden van de gezinshereniger onder de bepalingen van richtlijn 2008/115/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2008 over gemeenschappelijke normen en procedures in de lidstaten voor de terugkeer van onderdanen van derde landen die illegaal op hun grondgebied verblijven36., en genieten zij de daarin genoemde rechten en waarborgen.

Gelet op de hierboven genoemde voorwaarden verlangt het Hof dat de bevoegde nationale instanties een evenwichtige en redelijke beoordeling van alle in het geding zijnde belangen maken.42.

In deze context legt artikel 17 van richtlijn 2003/86 de bevoegde nationale instantie duidelijk de verplichting op om de door een gezinslid van de gezinshereniger ingediende aanvraag tot verlenging van de verblijfstitel individueel te onderzoeken.43. Dit onderzoek heeft tot doel vast te stellen of er redenen zijn die zich ertegen verzetten dat die instantie weigert om de verblijfstitel van het gezinslid te verlengen. Het Hof verlangt — net als de Commissie in haar richtsnoeren — dat deze instantie niet alleen rekening houdt met de uitdrukkelijk in artikel 17 van deze richtlijn genoemde factoren, maar ook met alle relevante aspecten van het geval en daarbij, indien nodig, bijzondere aandacht besteedt aan de belangen van de betrokken kinderen en aan het streven om het gezinsleven te bevorderen.44.

Volgens het Hof moet dit een ‘concrete beoordeling van de situatie van iedere aanvrager’ mogelijk maken.45. Wanneer de aanvraag tot verlenging van de verblijfstitel van het gezinslid wordt afgewezen omdat de gezinshereniger zijn verblijfstitel heeft verloren, moet dit onderzoek het mijns inziens mogelijk maken om na te gaan of er motieven zijn die rechtvaardigen dat de bevoegde nationale instantie op grond van artikel 15, lid 3, van richtlijn 2003/86 een autonome verblijfstitel verleent. Hoewel de lidstaten over een beoordelingsmarge beschikken om de verlenging van een verblijfstitel te weigeren of om te bepalen welke voorwaarden van toepassing zijn op de verlening van een autonome verblijfstitel, wordt deze vrijheid namelijk beperkt door de verplichting om de specifieke situatie in aanmerking te nemen van het gezinslid dat mogelijk is blootgesteld of het gevaar loopt te worden blootgesteld aan ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’ in de zin van artikel 15, lid 3, tweede volzin, van deze richtlijn, en om een verblijfstitel te verlenen als de situatie daarom vraagt.

In casu betreft de situatie een moeder met haar twee minderjarige kinderen. Aan de moeder en de kinderen is er geen ‘verblijfsvergunning voor langdurig ingezetenen in het kader van gezinshereniging’ verleend — en hun verblijfstitel is dus niet verlengd — omdat aan de vader — de gezinshereniger — een verblijfsvergunning voor langdurig ingezetenen is geweigerd. In deze omstandigheden moet de bevoegde nationale instantie rekening houden met de gezinssituatie en in het bijzonder met de hechtheid van de gezinsband. Zij moet tevens rekening houden met de duur van hun verblijf, alsook met het bestaan van familiebanden, economische, culturele en sociale banden in zowel het gastland als het land van herkomst46., de geboorteplaats van deze kinderen47. en in voorkomend geval de leeftijd waarop zij in het gastland zijn aangekomen en de omstandigheid dat zij er zijn opgegroeid en opgeleid. Ook moet er rekening worden gehouden met relevante algemene en specifieke informatie over de situatie in hun land van herkomst, zoals levensomstandigheden, hun sociale status of specifieke culturele aspecten van dat land48., waarbij de verwijzende rechter het risico benadrukt van structurele discriminatie waarvan de moeder in het land van herkomst het slachtoffer zou kunnen worden. Ten slotte moet de bevoegde nationale instantie rekening houden met de redenen waarom hun verblijfstitel niet wordt verlengd, die verband houden met het strafblad van de vader van het gezin.49.

Het staat aan de verwijzende rechter om na te gaan of het in het hoofdgeding aan de orde zijnde besluit waarbij de bevoegde nationale instantie wegens het verlies van de verblijfstitel van de vader heeft geweigerd de verblijfstitels van de moeder en haar twee kinderen uit hoofde van gezinshereniging te verlengen, gelet op deze overwegingen gerechtvaardigd is, dan wel of in het licht van deze overwegingen aan deze personen een autonome verblijfstitel moet worden verleend.

Richtlijn 2003/86 vermeldt niet of en, zo ja, onder welke voorwaarden de gezinsleden van de gezinshereniger kunnen worden gehoord voordat een besluit tot weigering van verlenging van hun verblijfstitel wordt genomen, en ook niet op welke wijze zij zich op de in artikel 17 van deze richtlijn bedoelde omstandigheden kunnen beroepen.

Uit vaste rechtspraak vloeit evenwel voort dat het recht om te worden gehoord moet worden geëerbiedigd, ook al voorziet de toepasselijke wetgeving niet uitdrukkelijk in die formaliteit, wanneer deze wetgeving binnen de werkingssfeer van het Unierecht valt.50.

In dit verband heeft het Hof meermaals geoordeeld dat het recht om in elke procedure te worden gehoord integraal deel uitmaakt van de eerbiediging van de rechten van de verdediging en dat het gaat om een fundamenteel beginsel van het Unirecht, dat in artikel 47 van het Handvest is vastgelegd.51. Het recht om te worden gehoord waarborgt dat eenieder in staat wordt gesteld naar behoren en daadwerkelijk zijn standpunt kenbaar te maken in het kader van een administratieve procedure en voordat een besluit wordt genomen dat zijn belangen op nadelige wijze kan beïnvloeden.52. Een besluit waarbij de aanvraag tot verlenging van een verblijfstitel wordt afgewezen is duidelijk een besluit dat de belangen van de gezinsleden van de gezinshereniger op nadelige wijze kan beïnvloeden.

Hieruit volgt dat de lidstaten verplicht zijn om de gezinsleden van de gezinshereniger te horen voordat zij besluiten om de verblijfstitel niet te verlengen.53.

Hoewel het recht om te worden gehoord volgens vaste rechtspraak niet noodzakelijkerwijs inhoudt dat de betrokkene in staat moet worden gesteld om mondeling een standpunt in te nemen54., moet hij niettemin in staat worden gesteld om naar behoren en daadwerkelijk zijn standpunt kenbaar te maken in het kader van de administratieve procedure. Zo moet de betrokkene in het kader van een aanvraag tot verlenging van een verblijfstitel om te beginnen alle door hem relevant geachte informatie over zijn persoonlijke en gezinssituatie kunnen geven. Bepaalde gegevens die vereist zijn in het kader van het individuele onderzoek waarin artikel 17 van richtlijn 2003/86 voorziet, kunnen worden aangetoond aan de hand van bewijsstukken, zoals de leeftijd van de kinderen of de duur van het verblijf van de gezinsleden in het gastland. Andere aspecten, zoals de hechtheid van de gezinsband, de aard of de omvang van de banden met het gastland of de levensomstandigheden in het land van herkomst, vereisen daarentegen de schriftelijke of mondelinge getuigenis van de betrokkene. Weer andere omstandigheden, zoals die welke mogelijkerwijs zijn aan te merken als ‘buitengewoon moeilijke omstandigheden’ in de zin van artikel 15, lid 3, tweede volzin, van deze richtlijn, kunnen het instellen van een specifieke procedure noodzakelijk maken.

Het recht om te worden gehoord impliceert vervolgens dat de bevoegde nationale instantie met de nodige aandacht kennisneemt van de opmerkingen van de betrokkene door alle relevante gegevens van het geval zorgvuldig en onpartijdig te onderzoeken en het besluit omstandig te motiveren. De verplichting om een besluit op voldoende specifieke en concrete wijze te motiveren vormt dus het uitvloeisel van het beginsel van eerbiediging van de rechten van de verdediging, aangezien de betrokkene zo in staat wordt gesteld te begrijpen waarom zijn verzoek is geweigerd.55.

Wat ten slotte het horen van een minderjarige betreft, vereist artikel 24, lid 1, van het Handvest dat kinderen vrijelijk hun mening mogen uiten en dat aan de aldus geuite mening in hen betreffende aangelegenheden in overeenstemming met hun leeftijd en rijpheid passend belang wordt gehecht.56. Het Hof heeft erop gewezen dat deze bepaling niet verwijst naar het horen van het kind op zich, maar naar de mogelijkheid voor het kind om te worden gehoord.57. Het recht van het kind om te worden gehoord vereist dus niet dat het kind noodzakelijkerwijs wordt gehoord, maar impliceert wel dat de procedures en wettelijke voorwaarden aanwezig zijn op basis waarvan het kind vrijelijk zijn mening kan geven, alsook dat van deze mening kennis wordt genomen.

Artikel 24, lid 2, van het Handvest verplicht de bevoegde nationale instantie bovendien om rekening te houden met de belangen van het kind. Volgens het Hof vereist die bepaling dat bij alle handelingen in verband met kinderen, met name die welke door de lidstaten bij de toepassing van richtlijn 2003/86 worden verricht, de belangen van het kind een essentiële overweging vormen.58. In het arrest van 22 december 2010, Aguirre Zarraga59., dat betrekking heeft op een procedure betreffende het gezagsrecht over een kind, heeft het Hof geoordeeld dat die belangen kunnen rechtvaardigen dat het kind niet wordt gehoord.60. Ook al heeft het kind een recht om te worden gehoord, dat recht kan dus niet een absolute verplichting uitmaken, maar moet in het licht van de noden in verband met de belangen van het kind overeenkomstig artikel 24, lid 2, van het Handvest concreet worden beoordeeld.61.

Met andere woorden, wanneer het verzoek wordt ingediend door een minderjarig kind, staat het aan de lidstaten om alle passende maatregelen te nemen om dat kind een daadwerkelijke en effectieve mogelijkheid te bieden om te worden gehoord, naargelang van zijn leeftijd of rijpheid.62.

Gelet op het voorgaande moet artikel 17 van richtlijn 2003/86 in die zin worden uitgelegd dat het zich verzet tegen een nationale regeling op grond waarvan de bevoegde nationale instantie een aanvraag van gezinsleden van de gezinshereniger tot verlenging van de verblijfstitel kan afwijzen zonder eerst een individueel onderzoek van hun aanvraag te verrichten en die gezinsleden tijdens dat onderzoek de mogelijkheid te bieden om alle informatie die zij voor hun situatie relevant achten naar behoren en daadwerkelijk onder de aandacht te brengen.

Wanneer het verzoek wordt ingediend door een minderjarig kind, staat het aan de lidstaten om alle passende maatregelen te nemen om dat kind een daadwerkelijke en effectieve mogelijkheid te bieden om te worden gehoord, naargelang van zijn leeftijd of rijpheid.