HvJ EU, 14-07-2022, nr. C-572/21

Alle lidstaten van de Unie hebben het op 19 oktober 1996 te 's‑Gravenhage gesloten Verdrag inzake de bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning, de tenuitvoerlegging en de samenwerking op het gebied van ouderlijke verantwoordelijkheid en maatregelen ter bescherming van kinderen (hierna: ‘Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996’), bekrachtigd of zijn tot dit verdrag toegetreden. Ook de Russische Federatie is in 2012 tot dit verdrag toegetreden en het is er sinds 1 juni 2013 van kracht.

De vierde overweging van de preambule van het Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996 luidt:

Artikel 5, dat deel uitmaakt van hoofdstuk II (‘Bevoegdheid’) van dit verdrag, bepaalt:

Artikel 52, leden 2 tot en met 4, van het Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996 luidt:

De overwegingen 12 en 33 van verordening nr. 2201/2003 luiden:

Artikel 1, leden 1 en 2, van deze verordening bepaalt:

Artikel 8 (‘Algemene bevoegdheid’) van die verordening luidt:

Artikel 60 (‘Verhouding tot bepaalde multilaterale verdragen’) van verordening nr. 2201/2003 bepaalt dat deze verordening in de betrekkingen tussen de lidstaten voorrang heeft boven een aantal verdragen, die in deze bepaling op exhaustieve wijze worden opgesomd, voor zover die verdragen betrekking hebben op onderwerpen die in die verordening zijn geregeld.

Artikel 61 (‘Verhouding tot het [Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996]’) van verordening nr. 2201/2003 luidt:

Om te beginnen zij opgemerkt dat de prejudiciële vraag berust op de vaststelling dat M, op wie de procedure voor de Zweedse gerechten in verband met de uitoefening van het gezag betrekking heeft, zijn gewone verblijfplaats in de loop van het geding daadwerkelijk heeft overgebracht naar het grondgebied van een derde staat die partij is bij het Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996, te weten de Russische Federatie. Volgens de rechtspraak van het Hof moet de gewone verblijfplaats van een kind — die overeenkomt met de plaats waar zich in feite het centrum van zijn leven bevindt (zie in die zin arrest van 28 juni 2018, HR, C-512/17, EU:C:2018:513, punt 42) — worden bepaald op basis van een omvattende analyse van de feitelijke omstandigheden van elke zaak (zie in die zin arrest van 28 juni 2018, HR, C-512/17, EU:C:2018:513, punten 42 en 54), zodat het niet aan het Hof maar aan de nationale gerechten staat om zich ervan te vergewissen dat die gewone verblijfplaats daadwerkelijk is overgebracht naar een plaats buiten het grondgebied van de betrokken lidstaat. In dit verband zij eraan herinnerd dat behalve met de fysieke aanwezigheid van het kind op het grondgebied van een staat rekening moet worden gehouden met andere factoren waaruit kan blijken dat deze aanwezigheid geenszins tijdelijk of toevallig is en enige integratie van het kind in een sociale en familiale omgeving tot uitdrukking brengt (zie in die zin arrest van 28 juni 2018, HR, C-512/17, EU:C:2018:513, punt 41 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Daarnaast blijkt uit het dossier waarover het Hof beschikt niet dat M, die sinds zijn geboorte onder het eenhoofdige gezag van CC heeft gestaan, onrechtmatig naar het grondgebied van de Russische Federatie is overgebracht.

Met zijn vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 8, lid 1, van verordening nr. 2201/2003, gelezen in samenhang met artikel 61, onder a), van deze verordening, aldus moet worden uitgelegd dat een gerecht van een lidstaat waarbij een geding ter zake van de ouderlijke verantwoordelijkheid aanhangig is gemaakt, zijn bevoegdheid krachtens artikel 8, lid 1, van die verordening om uitspraak te doen in dat geding behoudt wanneer de gewone verblijfplaats van het betrokken kind in de loop van het geding rechtmatig is overgebracht naar het grondgebied van een derde staat die partij is bij het Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996.

Krachtens artikel 8, lid 1, van verordening nr. 2201/2003 komt ter zake van de ouderlijke verantwoordelijkheid bevoegdheid toe aan de gerechten van de lidstaat waar het kind zijn gewone verblijfplaats heeft op het tijdstip waarop de zaak bij het gerecht in kwestie aanhangig wordt gemaakt. Wegens hun nauwe geografische verbondenheid met die verblijfplaats zijn die gerechten over het algemeen namelijk het best in staat om de in het belang van het kind te treffen maatregelen te beoordelen (arrest van 23 december 2009, Detiček, C-403/09 PPU, EU:C:2009:810, punt 36).

Door te verwijzen naar het tijdstip waarop de zaak bij een gerecht van een lidstaat aanhangig wordt gemaakt, vormt artikel 8, lid 1, van verordening nr. 2201/2003 een uitdrukking van het perpetuatio-foribeginsel, dat inhoudt dat het betreffende gerecht zijn bevoegdheid niet verliest, ook al wijzigt de gewone verblijfplaats van het betrokken kind in de loop van het geding.

Voorts zij opgemerkt dat — zoals het Hof heeft geoordeeld in het arrest van 17 oktober 2018, UD (C-393/18 PPU, EU:C:2018:835, punten 33–41) — noch uit de bewoordingen noch uit de opzet van artikel 8, lid 1, van verordening nr. 2201/2003 voortvloeit dat de werkingssfeer van deze bepaling moet worden geacht zich uitsluitend uit te strekken tot gedingen waarmee verhoudingen tussen gerechten van lidstaten gemoeid zijn. De in artikel 8, lid 1, van die verordening neergelegde algemene bevoegdheidsregel kan daarentegen ook worden toegepast op gedingen waarmee verhoudingen tussen de gerechten van een lidstaat en die van een derde staat gemoeid zijn.

Hieruit volgt dat een gerecht van een lidstaat in beginsel bevoegd is ter zake van de ouderlijke verantwoordelijkheid voor een kind dat op het grondgebied van die lidstaat zijn gewone verblijfplaats heeft op het tijdstip waarop de zaak bij dat gerecht aanhangig wordt gemaakt, ook wanneer het gaat om een geding waarmee verhoudingen met een derde staat gemoeid zijn.

Niettemin moet — zoals de verwijzende rechter vraagt — worden nagegaan of de in artikel 8, lid 1, van verordening nr. 2201/2003 neergelegde regel van toepassing is wanneer de derde staat waarnaar de gewone verblijfplaats van het kind — gelet op de in punt 24 van dit arrest vermelde criteria — in de loop van het geding rechtmatig wordt overgebracht, partij is bij het Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996.

In dit verband zij opgemerkt dat artikel 61, onder a), van verordening nr. 2201/2003 bepaalt dat deze verordening in de verhouding tot het Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996 van toepassing is ‘indien het betrokken kind zijn gewone verblijfplaats op het grondgebied van een lidstaat heeft’.

Uit de bewoordingen van deze bepaling volgt dat zij de betrekkingen regelt tussen enerzijds de lidstaten, die alle het Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996 hebben bekrachtigd of tot dit verdrag zijn toegetreden, en anderzijds derde staten die eveneens partij zijn bij dat verdrag, in die zin dat de algemene bevoegdheidsregel van artikel 8, lid 1, van verordening nr. 2201/2003 niet langer van toepassing is wanneer de gewone verblijfplaats van een kind in de loop van het geding is overgebracht van het grondgebied van een lidstaat naar dat van een derde staat die partij is bij dat verdrag.

Deze uitlegging vindt steun in de context van artikel 61, onder a), van verordening nr. 2201/2003. Ten eerste zij erop gewezen dat in deze bepaling, anders dan in artikel 60 van deze verordening, niet wordt vermeld dat de werkingssfeer ervan beperkt is tot de betrekkingen tussen de lidstaten.

Ten tweede zij opgemerkt dat artikel 8, lid 1, van verordening nr. 2201/2003 weliswaar in wezen preciseert dat de bevoegdheid ter zake van de ouderlijke verantwoordelijkheid toekomt aan de gerechten van de lidstaat op het grondgebied waarvan het betrokken kind zijn gewone verblijfplaats heeft ‘op het tijdstip dat de zaak […] aanhangig wordt gemaakt’, maar dat artikel 61, onder a), van die verordening niet dezelfde precisering bevat.

Hieruit volgt dat, anders dan de Uniewetgever met betrekking tot eerstgenoemde bepaling heeft vastgelegd en zoals de Duitse en de Franse regering in hun schriftelijke opmerkingen hebben benadrukt, uit de bewoordingen van artikel 61, onder a), van verordening nr. 2201/2003 kan worden afgeleid dat de gewone verblijfplaats van het kind — in de zin van laatstgenoemde bepaling — zich bevindt waar het kind zijn gewone verblijfplaats heeft op het tijdstip waarop de bevoegde rechter uitspraak doet, zodat in plaats van artikel 8, lid 1, van verordening nr. 2201/2003 het Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996 moet worden toegepast indien het betrokken kind op dat tijdstip niet langer zijn gewone verblijfplaats heeft op het grondgebied van een lidstaat maar op het grondgebied van een derde staat die partij is bij dat verdrag.

Deze uitlegging vindt steun in de bewoordingen van artikel 61, onder b), van verordening nr. 2201/2003, waarin is bepaald dat deze verordening van toepassing is ‘indien het betreft de erkenning en de tenuitvoerlegging van een beslissing die door het bevoegde gerecht van een lidstaat is gegeven op het grondgebied van een andere lidstaat, ook indien het betrokken kind zijn gewone verblijfplaats heeft op het grondgebied van een derde staat die […] partij is bij [het Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996]’.

Derhalve blijkt uit artikel 61, onder a), juncto artikel 61, onder b), van verordening nr. 2201/2003 dat artikel 8, lid 1, van deze verordening niet langer van toepassing is indien de gewone verblijfplaats van het kind naar het grondgebied van een derde staat die partij is bij het Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996 overgebracht is vóórdat het bevoegde gerecht van een lidstaat waarbij het geschil ter zake van de ouderlijke verantwoordelijkheid aanhangig is gemaakt uitspraak heeft gedaan. De overbrenging van de gewone verblijfplaats van het kind nadat het betrokken gerecht uitspraak heeft gedaan, staat er daarentegen krachtens artikel 61, onder b), van verordening nr. 2201/2003 niet aan in de weg dat deze verordening wordt toegepast op de erkenning en tenuitvoerlegging van een dergelijke beslissing op het grondgebied van een andere lidstaat.

De beperking die artikel 61, onder a), van verordening nr. 2201/2003 stelt aan de toepassing van artikel 8, lid 1, van deze verordening zodra het kind niet langer zijn gewone verblijfplaats heeft op het grondgebied van een lidstaat maar op dat van een derde staat die partij is bij het Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996, strookt tevens met de bedoeling van de Uniewetgever om geen afbreuk te doen aan dat verdrag.

In dit verband dient te worden benadrukt dat in geval van overbrenging van de gewone verblijfplaats van het kind naar een andere verdragsluitende staat de autoriteiten van de staat van de nieuwe gewone verblijfplaats bevoegd zijn krachtens artikel 5, lid 2, van het Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996.

Bovendien verzet artikel 52, lid 3, van het Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996 zich er uitdrukkelijk tegen dat een andere overeenkomst die door meerdere verdragsluitende partijen wordt gesloten over onderwerpen die door dit verdrag worden geregeld, in de betrekkingen van die staten met andere verdragsluitende staten afbreuk doet aan de toepassing van de bepalingen van dat verdrag. Zoals wordt bevestigd in de punten 170 tot en met 173 van het door P. Lagarde opgestelde toelichtende rapport over dit verdrag is artikel 52, lid 3, van dat verdrag precies het resultaat van een vergelijk tussen enerzijds het standpunt van de lidstaten van de Unie, die tevens alle partij zijn bij dat verdrag, welke afzonderlijke akkoorden ter zake wensen te kunnen sluiten — zoals het zogenoemde Brussel II-verdrag, dat aan verordening nr. 2201/2003 voorafging — en anderzijds het standpunt van andere staten die partij zijn bij het Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996 en die vreesden dat dergelijke afzonderlijke akkoorden voor de staten die dergelijke akkoorden hadden gesloten een argument zouden kunnen zijn om zich te onttrekken aan hun verplichtingen jegens de andere staten die partij zijn bij dit verdrag, waardoor dat verdrag zou zijn verzwakt.

Zoals de Franse regering en de Commissie in hun schriftelijke opmerkingen terecht hebben gesteld, zou een uitbreiding van bevoegdheid die erin bestaat dat het gerecht van een lidstaat op grond van de in artikel 8, lid 1, van verordening nr. 2201/2003 neergelegde perpetuatio-foriregel zijn bevoegdheid behoudt ondanks het feit dat de gewone verblijfplaats van het kind in de loop van het geding rechtmatig is overgebracht naar het grondgebied van een derde staat die partij is bij het Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996, in strijd zijn met zowel artikel 5, lid 2, van dit verdrag als artikel 52, lid 3, ervan. Indien werd ingestemd met een dergelijke uitlegging van artikel 8, lid 1, van verordening nr. 2201/2003 — die impliceert dat voorbijgegaan wordt aan de draagwijdte van artikel 61, onder a), van deze verordening — zouden de lidstaten ertoe worden gebracht om in strijd met hun internationale verplichtingen te handelen (zie in die zin arrest van 24 maart 2021, MCP, C-603/20 PPU, EU:C:2021:231, punt 56).

Tot slot dient te worden gepreciseerd dat het belang van het kind niet wordt aangetast enkel doordat in plaats van artikel 8, lid 1, van verordening nr. 2201/2003 het Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996 wordt toegepast, aangezien de gerechten van de staten die partij zijn bij dit verdrag moeten waarborgen dat het belang van het kind vooropstaat, zoals het in de vierde overweging van de preambule van dat verdrag heet.

Gelet op een en ander moet artikel 8, lid 1, van verordening nr. 2201/2003, gelezen in samenhang met artikel 61, onder a), van deze verordening, aldus worden uitgelegd dat een gerecht van een lidstaat waarbij een geding ter zake van de ouderlijke verantwoordelijkheid aanhangig is gemaakt, zijn bevoegdheid krachtens artikel 8, lid 1, van die verordening om uitspraak te doen in dat geding niet behoudt wanneer de gewone verblijfplaats van het betrokken kind in de loop van het geding rechtmatig is overgebracht naar het grondgebied van een derde staat die partij is bij het Verdrag van 's‑Gravenhage van 1996.