9.2 Afbakening: rechtsverwerking, opzegging en overdracht

374. Als gesproken wordt van afstand van recht, doelt men op het prijsgeven van een subjectief recht. Iemand kan afstand doen van onder meer zijn eigendomsrecht op een roerende zaak,1 van beperkte rechten, van wilsrechten en van vorderingsrechten. Men kan ook een uit de wet voortvloeiend recht, bevoegdheid of positie prijsgeven. Afstand van dwingend recht is in beginsel niet mogelijk, bijvoorbeeld afstand van door het verloop van een wettelijke vervaltermijn verkregen rechten.2

375. Afstand van recht en rechtsverwerking zijn nauw verwant. Zij draaien beide om het verlies van een recht. Rechtsverwerking werd in de rechtspraak ten tijde van het Oud BW gezien als een stilzwijgende afstand van recht, althans een gerechtvaardigd vertrouwen daarop.3 Naar huidig burgerlijk recht wordt rechtsverwerking echter gebaseerd op ofwel de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid ofwel de wet.4

Rechtsverwerking is het verlies van een recht tegen de wil van de rechthebbende, op grond van feitelijke gedragingen.5 De aanspraak van de rechthebbende zou naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zijn, gezien daarmee onverenigbaar eerder gedrag.6 Afstand van recht is daarentegen een rechtshandeling en vereist daarom een wilsverklaring waaruit het oogmerk van de verklarende blijkt om zijn recht prijs te geven, althans dat degene tot wie de wilsverklaring was gericht gerechtvaardigd die strekking daaraan mocht toekennen. Voor afstand van recht is, anders dan voor rechtsverwerking,7 eveneens nodig dat de verklarende persoon kennis heeft van het recht waarvan hij afstand doet.8 Bovendien kunnen de rechtgevolgen van afstand en rechtsverwerking uit elkaar lopen. Waar het rechtsgevolg van afstand van recht altijd rechtsverlies is, kan rechtsverwerking ook een tijdelijke opschorting betekenen of een processueel gevolg hebben zoals een verlichting of omkering van de bewijslast.9 Niettemin zijn afstand van recht en rechtsverwerking in de praktijk niet steeds gemakkelijk uit elkaar te houden, zeker als stilzwijgend afstand wordt gedaan.

376. Een tweede aan afstand van recht verwante figuur is opzegging. Ook door opzegging kan vrijwillig een recht worden prijsgegeven. Afstand en opzegging kunnen echter naast elkaar bestaan. Tjittes merkt op dat het werkingsterrein van opzegging veel kleiner is dan dat van afstand. Volgens Tjittes kunnen in beginsel alleen (duur)overeenkomsten en beperkte rechten opgezegd worden, terwijl afstand in veel meer situaties een rol speelt.10 Dat lijkt mij echter niet het belangrijkste verschil. Ten eerste komt men opzegging niet alleen tegen bij overeenkomsten11 en beperkte rechten,12 maar ook bij bewind,13 volmacht14 en lidmaatschap van een vereniging15 of een coöperatie.16 Ten tweede heeft opzegging, zoals uit deze voorbeelden blijkt, een ander karakter dan afstand. Opzegging ziet op het beëindigen van een rechtsverhouding. Als gevolg van die beëindiging kunnen rechten tenietgaan, en de opzeggende partij kan het oogmerk hebben om door opzegging zijn bestaande rechten prijs te geven. Dat is echter het bijkomende rechtsgevolg van het tot een einde brengen van de juridische band tussen de opzeggende en zijn wederpartij. Daarnaast heeft opzegging tot gevolg dat toekomstige rechten worden prijsgegeven. Afstand kan ook zien op het prijsgeven van in het verleden verworven rechten.

377. Beperkte rechten kunnen zowel tenietgaan door afstand (art. 3:81 lid 2 sub c BW) als door opzegging (art. 3:81 lid 2 sub d BW). Opzegging is een eenzijdige rechtshandeling,17 waarmee de opzeggende partij beoogt de rechtsverhouding te beëindigen die bestaat tussen hem en zijn wederpartij. Voor afstand van beperkte rechten vereist de wetgever een meerzijdige rechtshandeling. Dezelfde eisen worden gesteld voor afstand als voor vestiging en overdracht van een beperkt recht, omdat afstand wordt beschouwd als een overdracht van het beperkte recht aan de hoofdgerechtigde.18 Hoewel de wetgever dus principieel kiest voor meerzijdige afstand van beperkte rechten, creëert hij daarnaast de mogelijkheid van het eenzijdig tenietdoen van een beperkt recht door opzegging. In de parlementaire geschiedenis wordt hierover overwogen dat het wenselijk is opzegging van beperkte rechten toe te laten, mits de bevoegdheid tot opzegging een wettelijke grondslag heeft of bij de vestiging van het beperkte recht bedongen is.19 Op deze manier bewerkstelligde de wetgever dat hij zelf invloed had op de vraag welke beperkte rechten door opzegging teniet konden gaan (erfpacht en opstal). Voor andere beperkte rechten moeten de betrokkenen onderling overeenstemming bereiken over de mogelijkheid van eenzijdige opzegging. De mogelijkheid om door een eenzijdige rechtshandeling een beperkt recht prijs te geven, blijft dus beperkt, althans voor zover partijen daarover geen afspraken maken.

378. Ook overdracht is een manier om een recht te verliezen. Het verschil met afstand bestaat erin dat degene die afstand doet zijn recht niet in het vermogen van een ander wil doen overgaan, maar slechts het recht buiten zijn vermogen wil plaatsen. Bij uitzondering valt het recht waarvan afstand gedaan is direct in het vermogen van een ander.20 Overdracht en afstand hebben gemeen dat er een vermogensverschuiving kan plaatsvinden. In een concreet geval kan onduidelijkheid bestaan over de vraag of de rechthebbende zijn recht heeft willen prijsgeven danwel wilde overdragen, bijvoorbeeld in de situatie dat hij roerende zaken aan de straat plaatst. Of sprake is van derelictie, waardoor het goed een res nullius wordt en een ander door inbezitneming de eigendom kan verkrijgen, of van overdracht aan iemand die de zaak later komt ophalen, hangt af van het oogmerk van de eigenaar. Als het primair zijn bedoeling is de eigendom van de zaken kwijt te raken, dan is sprake van derelictie, terwijl sprake is van overdracht als het oogmerk was om de goederen over te dragen aan een verkrijger.21