1 Introductie afscheiding van bestanddelen

Op het internet werft de Technische Universiteit Delft cliënten met het volgende project:

De jurist die is opgevoed in het traditionele goederenrecht wrijft zich bij het lezen van bovenstaande tekst de ogen uit. Heeft hij niet geleerd dat de gevel van een huis door natrekking een bestanddeel van het huis is geworden? Is het niet zo dat de huiseigenaar die zijn huis verrijkte met een gevel de eigendom ervan verkreeg, ten koste van de eigenaar die de bouwstoffen van de gevel leverde? Volgens de vereniging van gevelbouwers (VMRG) niet. Trots vermeldde zij dat de Eneco Energy Campus in Utrecht als eerste een gevel heeft, die eigendom blijft van de producent. De campus leaset de gevel. Via een innovatief contract was het mogelijk geweest om een doorbraak te bewerkstelligen in de “circulaire geveleconomie”, aldus VMRG.2

Het huren of leasen van een gevel biedt vele voordelen. Zo kan een voorgevel ervoor zorgen dat het huis beter geïsoleerd wordt, waardoor de stookkosten minder hoog zijn. Daarnaast kan zo’n voorgevel zonnepanelen bevatten, waardoor hij duurzame energie opwekt. Ook kunnen de gevels eenvoudig van verschijningsvorm veranderen door het gebruik van informatie- en communicatietechniek (ICT), die van een afstand kan worden toegepast.3 Speelt het Nederlands elftal een finale, dan kan bijvoorbeeld een café zich aan de buitenkant letterlijk in het oranje hullen. Een ander voordeel is dat na de wedstrijd de gevel gemakkelijk weer kan worden verwijderd. Dat de techniek voor niets staat, is duidelijk, maar hoe zit dat met het goederenrecht of beter gezegd, hoe zit dat in het zakenrecht?

De technologische ontwikkelingen stellen het zakenrecht voor grote uitdagingen. Uit het voorbeeld van de gevel blijkt dat het tegenwoordig mogelijk is om zaken te leasen of te huren (product as a service), die zich vroeger niet leenden voor dergelijke contracten. Wat gebeurt er met het eigendomsrecht van de producent van de gevels na montage? De producent of het lease- of verhuurbedrijf wil het eigendomsrecht behouden op het ogenblik dat de gevel wordt verbonden met het gebouw. Daar was het de VMRG juist om te doen. Bovendien wil de producent na beëindiging van het huurcontract de gevel opnieuw gebruiken. Daarvoor is afscheiding vereist. Fysiek gesproken is afscheiding door de moderne techniek gemakkelijk te bewerkstelligen. Maar juridisch kent het Nederlandse goederenrecht geen algemene afscheidingsregel. Er is sprake van een leemte in de wet. Ons BW kent het eigendomsvoorbehoud, maar dat recht gaat door natrekking teniet na montage van de gevel aan het huis, aangezien de gevel dan als bestanddeel van het huis wordt gezien.4

De reden voor het tenietgaan van het eigendomsrecht van de producent ligt in het feit dat de wet een keuze moet maken wanneer twee of meer (zakelijk) gerechtigden met elkaar in botsing komen. Van de ene kant is het recht gebaat bij één eigendomsrecht op één zaak (het specialiteits- of uniciteitsbeginsel).5 Daarvoor zijn de natrekkingsregels gemaakt. Zij moeten voorkomen dat er (te) complexe goederenrechtelijke verhoudingen tot een zaak ontstaan. Het is ongewenst dat op elk bestanddeel een afzonderlijk eigendomsrecht kan rusten. De koper van een huis bijvoorbeeld wil na de levering het gehele huis, inclusief voorgevel, in eigendom verkrijgen.6 Van de andere kant is juist de producent gebaat bij een eigendomsrecht op een bestanddeel van een zaak. In het voorbeeld van de gevel is duidelijk dat de natrekkingsregels voor hem te streng zijn. Hij wil de zaak opnieuw kunnen gebruiken en eventueel inbrengen als zekerheid voor een schuld. De natrekkingsregels verhinderen dit alles. Door partijen kan geen zakelijk afscheidingsrecht worden bedongen, ook al zouden zij dit willen. De wet kiest voor het uniciteitsbeginsel: één eigendomsrecht op één zaak.7 Is niet de tijd gekomen om de wet aan de moderne techniek aan te passen?