5 De circulaire economie

De vraag naar continuïteit in het zakenrecht in geval van afscheiding heeft in de afgelopen tijd gewonnen aan actualiteit en urgentie in het kader van de klimaatverandering. Met het oog op deze klimaatverandering zijn pleidooien hoorbaar voor een “circulaire” of “modulaire” economie. De uitdrukking “circulaire economie” of kringloopeconomie wordt gebruikt als tegenhanger van de “wegwerpeconomie”.1 De Europese Unie streeft ernaar om via deze kringloopeconomie een klimaat-neutrale, concurrerende economie te bewerkstelligen in het jaar 2050.2 Zo moet de uitstoot van schadelijke stoffen worden gereduceerd. Bovendien is de kringloopeconomie een oplossing voor de grondstoffenschaarste die ontstaat door de massaproductie.3

Wat wordt met een “modulaire” of “circulaire economie” bedoeld? Er zijn verschillende omschrijvingen in omloop.4 Een belangrijk kenmerk in een “modulaire” economie is het duurzame gebruik van zaken. Duurzaam of duurzaamheid wil zeggen dat een zaak de eigenschap heeft om voor onbepaalde tijd productief te blijven. Aan het einde van de levensduur van een zaak moet deze hergebruikt worden (circulair) en niet, zoals thans in een lineaire economie gebruikelijk is, worden vernietigd.5 Door het hergebruik zijn minder nieuwe grondstoffen nodig. Kortom, de zaken mogen niet verworden tot afval. Daarnaast moeten zaken, als het even kan, een bijdrage leveren om het gebruik van fossiele brandstoffen terug te dringen door duurzame energie op te wekken, zoals zonne- en windenergie. Denk aan zonnepanelen en windmolens. Van dergelijke zaken zegt men dat ze modulair worden geproduceerd. Modulair geproduceerde zaken kunnen een bijdrage leveren aan de “circulaire economie”.

De term “modulair” heeft betrekking op een soort bouwdoossysteem. Daarmee bedoelt men dat zaken zo moeten worden gemaakt, dat ze eenvoudig kunnen worden ingebouwd in andere zaken of omgekeerd gemakkelijk daaruit kunnen worden verwijderd. Een voordeel van “modulair ontwerpen” is dat een zaak (module) kan worden vervangen en op een andere plek kan worden hergebruikt. Hierdoor wordt de levensduur van de module verlengd.6 Een voorbeeld van “modulaire zaken” zijn de tiny houses.7 Deze kleine huisjes zijn goedkoop, eenvoudig te verplaatsen en ze maken het mogelijk om milieubewuster te leven. Ze worden gebouwd met duurzame materialen en de nieuwste (isolatie)technieken. De stookkosten zijn laag, aangezien slechts een kleine ruimte hoeft te worden verwarmd.

De vraag is of het huidige goederenrecht deze ontwikkeling naar circulaire economie ondersteunt of juist afremt.

Met de toename van de vraag naar deze “modulaire” zaken, veranderen de eisen van het handelsverkeer. Als zaken worden gerecycled in plaats van vernietigd, dan brengt het economisch belang mogelijk mee dat de eigendom van deze zaken bij een ander dan bij de gebruiker komt te liggen. In bepaalde gevallen zal de eigenaar zijn zaak liever verhuren en zo tegen een periodieke betaling ter beschikking stellen aan de gebruiker/huurder.8 Met name modulair geproduceerde zaken zijn hiervoor geschikt. Modulair geproduceerde zaken hebben het voordeel dat ze eenvoudig kunnen worden afgescheiden en kunnen worden hergebruikt. Bij deze constellatie ligt het voor de hand dat de producent na de verbinding en na de afscheiding de eigendom wil behouden en daarvoor wettelijke bescherming zoekt. Met andere woorden: hier is behoefte aan continuïteit van het eigendomsrecht van de producent. Dit onderzoek moet blootleggen of het Nederlandse zakenrecht voldoet aan/voorziet in deze behoefte.