6.4 Uitleg

262. De 403-verklaring is een eenzijdige, ongerichte rechtshandeling. Dit roept vragen op over de uitleg van dergelijke verklaringen. Doordat geen sprake is van een gemeenschappelijke partijbedoeling, kan de Haviltex- en DSM/Fox-jurisprudentie niet onverkort worden toegepast. De vraag naar uitleg is relevant, nu de reikwijdte van de aansprakelijkheid afhangt van de uitleg van de verklaring.

In de SNS-beschikking besliste de Hoge Raad dat het Hof door de 403-verklaring objectief uit te leggen de juiste maatstaf had gehanteerd.1 In aanmerking moet worden genomen dat een 403-verklaring een niet tot een bepaalde partij gerichte, eenzijdige rechtshandeling is, waarbij derden geen invloed hebben op haar bewoordingen en dat de overwegingen die ten grondslag liggen aan de wijze waarop de betrokken bepalingen zijn geredigeerd, voor derden niet kenbaar zijn. Met zijn verwijzing naar ‘objectieve maatstaven’ lijkt de Hoge Raad op 403-verklaringen dus de CAO-norm uit het overeenkomstenrecht te willen toepassen.2 Die norm houdt in dat in beginsel de bewoordingen doorslaggevend zijn, gelezen in het licht van de gehele tekst van het uit te leggen instrument. Deze norm wordt behalve op overeenkomsten ook toegepast op andere geschriften en verhoudingen waarvan de aard meebrengt dat bij die uitleg in beginsel objectieve maatstaven centraal dienen te staan.3 Het gaat hierbij om documenten waaraan partijen worden gebonden die niet betrokken zijn geweest bij de opstelling en totstandkoming, en waarbij het evenmin mogelijk is om in een individueel geval af te wijken van het document.4 De 403-verklaring is zo’n document. De beslissing van de Hoge Raad in de SNS-zaak is dus mijns inziens terecht.

263. Uitleg naar objectieve maatstaven van een 403-verklaring houdt in, eerdere jurisprudentie in aanmerking genomen, dat de gekozen bewoordingen in beginsel leidend zijn.5 Het gaat hierbij niet om de bewoordingen sec, maar om hoe de bewoordingen in redelijkheid door een derde kunnen of dienen te worden begrepen.6 De uitleg van een 403-verklaring mag niet worden gebaseerd op een eerdere, ingetrokken verklaring.7

Naast de bewoordingen van de verklaring speelt de strekking van de wettelijke regeling een rol, namelijk het doel van bescherming van crediteuren tegen gebrekkig inzicht in de financiële positie van de vrijgestelde vennootschap.8 Die strekking mag echter niet tot uitgangspunt worden genomen.9 Welk gewicht moet worden toegekend aan de strekking van de wettelijke regeling, is een vraag die onder meer speelt in de discussie over de temporele reikwijdte van de 403-verklaring. Niet is uitgemaakt, of de verklarende vennootschap aansprakelijk is voor schulden van de vrijgestelde vennootschap die al bestaan op het moment van deponering van de 403-verklaring. Een tweede categorie van schulden waarover discussie bestaat zijn de schulden die na deponering ontstaan, maar die voortvloeien uit een rechtshandeling (zoals een duurovereenkomst) die is verricht voor deponering. In veel gevallen neemt de verklarende vennootschap in zijn 403-verklaring letterlijk de bewoordingen over uit de wettekst. Uit die bewoordingen (“Vennootschap Y is hoofdelijk aansprakelijk voor de uit rechtshandelingen van vennootschap X voortvloeiende schulden”) kan worden afgeleid dat ook bestaande schulden en uit reeds verrichte rechtshandelingen voortvloeiende schulden onder het bereik van de verklaring vallen. Dat is wellicht niet de bedoeling van de verklarende vennootschap. Evenzeer kan worden bediscussieerd of de strekking van art. 2:403 lid 1 sub f BW is om ook bestaande schuldeisers te beschermen. Mijns inziens vallen ook bestaande schulden en schulden die voortvloeien uit voor deponering verrichte rechtshandelingen onder het bereik van een 403-verklaring die de letterlijke bewoordingen van de wettekst heeft overgenomen. Dit volgt uit de grammaticale interpretatie van de formulering van de verklaring, die in beginsel leidend is en boven een andersluidende strekking van de wetsbepaling gaat. Dat daargelaten, is mijns inziens bescherming van bestaande schuldeisers te verenigen met de strekking van de wettekst. Ook bestaande, nog niet voldane schuldeisers hebben belang bij inzicht in de financiële gegevens van hun schuldenaar en verdienen compensatie voor het gebrek aan transparantie als gevolg van het groepsregime.10

De verklarende vennootschap kan de temporele reikwijdte van de 403-verklaring beperken. Verbintenisrechtelijk zal dit tot gevolg hebben dat geen aansprakelijkheid ontstaat voor de uitgesloten schulden. Niet zeker is echter, of met een geclausuleerde 403-verklaring voldaan is aan de eisen voor het groepsregime.

264. Een laatste factor die wordt betrokken in de uitleg van 403-verklaringen is de Europeesrechtelijke oorsprong van art. 2:403 BW. Art. 2:403 BW is in zijn huidige vorm het resultaat van aanpassing van de reeds in het Nederlandse recht opgenomen groepsvrijstellingsregeling11 aan artikel 57 sub c van de Richtlijn 78/660/EEG.12 In de discussie over de temporele reikwijdte van 403-verklaringen wordt bijvoorbeeld uit de richtlijn afgeleid dat ook schulden die voortvloeien uit voor deponering gesloten duurovereenkomsten onder de aansprakelijkheidsverklaring vallen.13 De richtlijn bepaalt dat de moederonderneming zich garant moet verklaren voor de door de dochtermaatschappij aangegane verplichtingen.14 Bartman bekritiseert deze redenering echter, nu de term “aangegane verplichtingen” op aandringen van Nederland in de Richtlijn is opgenomen en overgenomen is uit de op dat moment in Nederland geldende Wet op de Jaarrekening van Ondernemingen (WJO). Bij invoering van de WJO werd niet beoogd om de aansprakelijkheid van moedermaatschappijen te vergroten ten opzichte van het voordien geldende artikel 42c lid 2 WvK waarin sprake was van verbintenissen die de vennootschap zal aangaan.15

265. In de literatuur is, mijns inziens ten onrechte, verdedigd dat de 403-verklaring moet worden uitgelegd in het voordeel van de verklarende vennootschap. Zo overweegt Wibier dat de 403-verklaring moet worden uitgelegd in het licht van de doelstelling die de moedermaatschappij nastreeft.16 Hieruit volgt volgens hem dat de vordering uit een 403-verklaring niet-overdraagbaar is. Ook Kruisinga en Leber17 benadrukken, evenals De Kluiver,18 dat de bedoeling van degene die de verklaring afgeeft als uitgangspunt moet worden genomen bij de uitleg van de verklaring. De Kluiver leidt dat af uit de overweging van de Hoge Raad in het AKZO Nobel/ING-arrest dat bij de uitleg moet worden gelet op de aard van de verklaring. Die aard is, zo stelt De Kluiver, dat de verklaring rechtstreeks aansprakelijkheid voor de moedermaatschappij doet ontstaan, waardoor háár perspectief moet prevaleren. De strekking van de wettelijke regeling mag wel worden meegenomen, maar moet niet voorop staan. Deze visie is niet langer vol te houden na de expliciete beslissing van de Hoge Raad in de SNS-zaak dat 403-verklaringen naar objectieve maatstaven moeten worden uitgelegd. Evenmin is zij mijnsinziens in overeenstemming met het karakter van de 403-verklaring als compensatoire maatregel die de moedermaatschappij welbewust in het leven roept met als doel mogelijke contractspartijen te overtuigen om zaken te doen met een groepsmaatschappij waarvan de liquiditeit moeilijk kan worden ingeschat.