8.5.5 Herroepelijkheid

362. Voor sommige voorbeelden van toestemming is wettelijk bepaald dat herroeping niet mogelijk is, zoals in art. 6:156 lid 2 BW voor de bij voorbaat verleende toestemming tot schuldoverneming. Deze kan slechts worden herroepen als de schuldovernemer zich die bevoegdheid expliciet heeft voorbehouden. Anderzijds is soms ook wettelijk vastgelegd dat herroeping te allen tijde mogelijk is, zoals bij de toestemming in de zin van de Wet bescherming persoonsgegevens.1 Voor contractueel verleende toestemming geldt dat bij gebreke van een wettelijk voorschrift de inhoud van de overeenkomst leidend is. Ook voor eenzijdig verleende toestemming geldt evenzeer dat als uitgangspunt bepalend is wat degene die toestemming heeft verleend, heeft verklaard.2 Als wet of partijafspraak geen uitsluitsel geven, bepalen de omstandigheden van het geval of herroepen mag worden. Mijns inziens mag eenmaal verleende toestemming in beginsel niet worden herroepen. Pacta sunt servanda, tenzij instandhouding niet kan worden gevergd omdat dat gelet op de redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zou zijn. Een toestemming kan in ieder geval niet worden ingetrokken nadat de handeling is verricht waarvoor de toestemming is verleend.3

363. Bloembergen maakt onderscheid tussen toestemming die is verleend voor een eenmalige handeling (zoals de toestemming van de erfverpachter tot overdracht van het erfpachtrecht) enerzijds en toestemming die is verleend voor een serie aan handelingen of om een bepaalde toestand in het leven te roepen (zoals de toestemming van de buurman tot het planten van een boom) anderzijds. Toestemming die is verleend voor een enkele handeling is volgens Bloembergen niet herroepelijk, omdat dit onjuist en onredelijk zou zijn tegenover de geadresseerde.4 De Bruijn acht herroeping van toestemming in het kader van art. 164a van het oude BW (het huidige art. 1:88 BW) voor een enkele handeling mogelijk, voor zover de toestemming geen betrekking had op een geconcretiseerde of bepaald aangeduide handeling.5 Een door een echtgenoot gegeven toestemming om het aan de andere echtgenoot toebehorende, door beiden bewoonde huis te verkopen, zal kunnen worden herroepen. Is er echter al een concrete koopovereenkomst, waarvoor de echtgenoot toestemming verleende, dan kan deze toestemming volgens De Bruijn niet worden ingetrokken.

Toestemming die ziet op een reeks handelingen of die gericht is op het in het leven roepen van een voortdurende toestand is volgens Bloembergen in beginsel herroepelijk. Ik sluit me daarbij aan. Een parallel kan worden getrokken met de opzegging van een duurovereenkomst. De toestemming is dan in principe herroepelijk, maar er kan onder omstandigheden worden verlangd dat er zwaarwegende gronden zijn voor de herroeping. Ook is het mogelijk dat de toestemming verlenende partij een bepaalde termijn in acht moet nemen voordat de werking aan de toestemming kan worden ontnomen.6

364. Herroepelijkheid van de toestemmingsverklaring neemt niet weg dat wel een schadevergoeding kan zijn verschuldigd indien de geadresseerde van de toestemming kosten heeft gemaakt in vertrouwen op de toestemming. Ook op dit punt kan een vergelijking met de opzegging van duurovereenkomsten gemaakt worden. Volgens Tjong Tjin Tai kan bijvoorbeeld een schadevergoeding verschuldigd zijn wanneer een patiënt zijn toestemming voor het verrichten van medisch handelen herroept.7 Ondanks principiële herroepelijkheid kunnen bij een late of frivole herroeping reeds gemaakte kosten worden verhaald op de patiënt.