3.2.0 Introductie

Vooropgesteld moet worden dat de (beroeps)aansprakelijkheid van beroepsbeoefenaren naar Nederlands recht meestal de vorm heeft van schuldaansprakelijkheid (persoonlijke aansprakelijkheid) en niet van risicoaansprakelijkheid.1 Het verschil tussen deze twee vormen van aansprakelijkheid is dat bij risicoaansprakelijkheid het enkele feit dat schade is geleden (door een derde) voldoende is om een plicht tot schadevergoeding te laten ontstaan, ongeacht of deze schade is veroorzaakt door een toerekenbare persoonlijke fout. Dit is bij schuldaansprakelijkheid niet het geval. Hierbij moet (altijd) sprake zijn van een toerekenbare persoonlijke fout. Daarnaast moet nog aan een aantal andere voorwaarden worden voldaan.2

In de meeste literatuur over beroepsaansprakelijkheid – maar ook in de jurisprudentie – staat één begrip centraal: de zorgvuldigheidsnorm. Om vast te stellen of een beroepsbeoefenaar een norm heeft overtreden, neemt de Hoge Raad (in civiele procedures) als maatstaf of hij of zij de zorgvuldigheid van een redelijk bekwaam en redelijk handelende vakgenoot in acht heeft genomen.3

Met andere woorden: de beroepsbeoefenaar moet hebben gehandeld zoals een redelijk handelende, redelijk bekwame beroepsgenoot gehandeld zou hebben onder dezelfde omstandigheden. Hoe weet men hoe een redelijk handelende, redelijk bekwame beroepsgenoot gehandeld zou hebben? Wat is de norm?

In de praktijk wordt vaak een antwoord op deze vraag gevonden in de (voor de specifieke beroepsgroep geldende) beroepsregels. Zo bevatten bijvoorbeeld de Gedrags- en beroepsregels voor accountants 2014 regels met betrekking tot de eisen die bij de controle van een jaarrekening aan de accountant worden gesteld. Ook in de Wna zijn regels vastgelegd waaraan de notaris zich dient te houden bij de uitoefening van zijn beroep.4 Anders dan bijvoorbeeld bij de bancaire zorgplicht, zijn de algemene zorgvuldigheidsnormen voor de beroepsbeoefenaren (derhalve) redelijk uitgekristalliseerd en vindt de inkleuring daarvan voornamelijk plaats in de feitelijke instanties.5 De vraag of sprake is van een beroepsfout wordt ook steeds meer bezien vanuit de context van de specifieke omstandigheden van het geval.6 Daarnaast blijkt uit de jurisprudentie dat de term ‘vakgenoot’ (in de zorgvuldigheidsnorm) impliceert dat voor een beroepsbeoefenaar die zich profileert als specialist op een bepaald terrein een strengere norm geldt dan voor een generalist.7

Als er sprake is van een contractuele verhouding tussen partijen8 komt het tevens aan op de invulling van de in artikel 7:401 BW vervatte norm dat een opdrachtnemer (de beroepsbeoefenaar) bij zijn werkzaamheden de zorg van een goed opdrachtnemer in acht moet nemen. Ook hier bepalen de omstandigheden van het geval of aan die norm is voldaan. In een dergelijk geval is in het bijzonder (ook) de inhoud van de opdracht bepalend. Daarnaast moet de opdrachtnemer de cliënt desgevraagd en ook uit eigen beweging van informatie voorzien, waarbij de omvang van die informatieverplichting afhankelijk is van de omstandigheden van het geval, waaronder de deskundigheid van de opdrachtgever.9

Ook het tuchtrecht speelt een belangrijke rol bij het vaststellen en handhaven van de norm(en). Bij deze vorm van rechtspraak oordeelt een tuchtcollege, bestaande uit een of meer beroepsbeoefenaren zelf en een of meer onafhankelijke leden (rechters), namens de gehele beroepsgroep of een collega in hun ogen een norm10 heeft overtreden. De beroepsgroep bepaalt hierbij in feite dus hoe, volgens die beroepsgroep zelf, een redelijk bekwam en redelijk handelende vakgenoot onder dezelfde omstandigheden gehandeld zou (moeten) hebben. Ook hier wordt de zorgvuldigheidsnorm dus als maatstaf genomen. In het tuchtrecht behoort aansprakelijkheid (en daarmee schadevergoeding voor de benadeelde) echter niet tot de mogelijke sancties. Wel kan de beroepsbeoefenaar die een fout heeft gemaakt via het tuchtrecht terecht worden gewezen door middel van een maatregel. Deze maatregel kan bestaan uit een waarschuwing, berisping, geldboete, schorsing of een tijdelijke dan wel permanente ontzetting uit het beroep of het ambt (beroepsverbod). Het Hof Arnhem-Leeuwarden geeft in zijn uitspraak van 17 november 201511 een, naar mijn mening, heldere beschrijving van het doel en de functie van het tuchtrecht alsmede van de verhouding tot (invulling van) de civielrechtelijke (beroeps)aansprakelijkheid:

Omdat een derde (cliënt of patiënt) een beroepsbeoefenaar dus op grond van het tuchtrecht niet aansprakelijk kan stellen (hij kan slechts een klacht indienen) en derhalve via deze procedure ook zijn schade niet vergoed kan krijgen, zal dit onderzoek beperkt blijven tot de bespreking van de civiele aansprakelijkheidsgronden op basis waarvan een beroepsbeoefenaar aansprakelijk kan worden gesteld. Het risico om op grond van het tuchtrecht aangesproken te worden, kan bovendien in geen geval worden beperkt of uitgesloten door het gebruik van een bepaalde rechtsvorm.13 Er is tenslotte geen sprake van aansprakelijkheid tegenover een contractspartij of derde, maar van verantwoording tegenover de eigen beroepsgroep. Ook daarom is de bespreking van het tuchtrecht voor een antwoord op de centrale vraag in dit hoofdstuk14 slechts indirect van belang vanwege de gevolgen van het tuchtrecht voor het aansprakelijkheidsrecht (de zogenoemde normerende werking).15