Diversiteit in tijden van crisis

Het samenstellen van een crisisteam is vanuit het oogpunt van slagvaardigheid aan te raden. Een kleinere groep (het crisisteam), samengesteld uit een grotere groep (bijvoorbeeld: het kabinet) kan effectiever samenwerken. De kleinere samenstelling kan voorkomen dat binnen de groep subgroepen ontstaan die meer oog hebben voor de eigen belangen dan de collectieve belangen van de groep.12

Hoewel de crisisteams die formeel voorop gaan in de strijd tegen corona hoofdzakelijk bestaan uit mannen, ziet de samenstelling van de door de overheid aangewezen ‘cruciale beroepen en vitale processen’ er anders uit. Uit een ruwe analyse blijkt dat 65% van deze werkenden vrouw is (ongeveer 2 miljoen). Dit komt met name door de oververtegenwoordiging van vrouwen in cruciale sectoren als de zorg, de kinderopvang en het onderwijs.13 De samengestelde crisisteams zijn daarmee niet direct een afspiegeling van de rest van de maatschappij die een cruciale rol hebben in de strijd tegen corona. Het is van belang het crisisteam – zowel op mondiaal niveau als op het niveau van de organisatie – zodanig samen te stellen dat het een afspiegeling is van de groep die het crisisteam vertegenwoordigt en aanstuurt. Zo kan het crisisteam eerder signaleren wat speelt binnen de organisatie en bestaat de kans dat de werknemers binnen de organisatie bij dilemma’s eerder aankloppen bij het crisisteam. Dit geldt niet alleen voor gender, maar ook bijvoorbeeld voor culturele achtergrond.

Een gebrek aan diversiteit verhoogt het risico op groupthink en group polarization. Groupthink is het fenomeen waarbij een groep zo gericht is op consensus dat de groep de overweging van realistische alternatieven overslaat.14 Het is bijvoorbeeld de neiging van de groep vooral reeds bekende feiten, strategieën en meningen te bespreken, in plaats van aandacht te hebben voor feiten en meningen die de originele standpunten van de groep tegenspreken. Dit wordt ook wel willfull blindness genoemd en is een fenomeen dat ook onbewust een rol kan spelen.15 Met name high-prestige groepen zijn gevoelig voor groupthink omdat beleefdheid en consensus hoog in het vaandel staan.16 Voorstelbaar is dat in de huidige coronacrisis het bereiken van consensus een belangrijke peiler is, omdat concrete stappen en maatregelen binnen kort tijdsbestek nodig zijn. Dit streven naar consensus is echter niet zonder risico op groupthink. Wat als de consensus gericht is op de verkeerde oplossingen en maatregelen? Onder invloed van groupthink kunnen zo realistische alternatieven worden overgeslagen. Worden in de huidige Nederlandse aanpak van de crisis voldoende alternatieve maatregelen overwogen?

Group polarization is de verschuiving van de mening van de groep in de richting waartoe de groep al neigde onder invloed van de groepsdiscussie. Het is een vergroting van de risicobereidheid van de groep. Simpel weergegeven: ieder individu uit een groep is bereid een risico te nemen van maximaal 10. De groepsleden gaan discussiëren en vervolgens is de groep als geheel na de discussie bereid een risico te nemen van maximaal 12. Hoe kan het dat een groep bereid is meer risico te nemen dan de individuen zelf bereid waren? Waar komt die +2 vandaan? Dit is het group polarization-effect en het kan ertoe leiden dat een groep onaanvaardbaar hoge risico’s neemt.17 In het kader van corona, zonder een oordeel te vellen over de juistheid van beslissingen, kan de vraag gesteld worden of het te rechtvaardigen is dat nog niet besloten is tot een volledige lockdown, zoals in andere landen. Neemt het politieke crisisteam met dit besluit te veel risico? Het lastige is dat deze vraag op dit moment niet kan worden beantwoord. De tijd zal leren wat de beste aanpak is. Achteraf bestaat vervolgens weer het gevaar dat gezegd wordt: ‘zie je wel dat het een verkeerde beslissing was om geen lockdown in te stellen. Ik heb het altijd al geweten!’.18 Wel kan op dit moment gesteld worden dat er een grote kans is dat een divers samengesteld team in staat is kwalitatief betere beslissingen te nemen dan een homogeen gezelschap.

Diversiteit zorgt voor verschillende perspectieven die elkaar uitdagen en aanvullen. Een meer divers samengesteld crisisteam is beter in staat alternatieven te signaleren en af te wegen.19 Diversiteit leidt op die manier tot meer discussie en kan uiteindelijk leiden tot betere besluitvorming.20 Diversiteit kan ervoor zorgen dat een groep informatie effectiever deelt en dat de individuele leden harder werken. Nu lijkt in tijden als deze ‘harder werken’ misplaatst. Er bestaat geen twijfel over de vraag of de leden van de verschillende crisisteams wel hard genoeg werken. Toch kan de overtuiging dat meer moeite moet worden gedaan voor consensus – door het simpele feit dat sprake is van een meer divers samengestelde groep – ervoor zorgen dat de individuele groepsleden in een ‘cognitieve-actie-modus’ geraken.21

Voorts kan diversiteit ervoor zorgen dat de teamleden meer informatie met elkaar delen.22 Informatie wordt minder snel als bekend verondersteld bij de andere teamleden. Doordat de leden van een divers samengesteld team vaak een meer open houding hebben ten opzichte van de input van de andere teamleden dan de leden van een homogeen samengesteld team, kan deze extra gedeelde informatie ook beter worden verwerkt.23

Dat klinkt mooi: verschillende perspectieven, meer discussie, beter luisteren naar elkaar, meer informatie delen. Maar is het wel verstandig om in tijden van crisis meer te gaan discussiëren over mogelijke oplossingen? Is het niet beter om daadkrachtig te zijn, voordat het te laat is? Is dat niet juist een van de motieven voor instelling van een crisisteam, zeker gelet op het enorme tempo waarmee het coronavirus schade aanricht? De taak van de crisisteams wordt in de huidige situatie bovendien des te meer bemoeilijkt omdat, in de woorden van Rutte, op dit moment 100% van de besluiten moeten worden genomen op basis van slechts 50% van de kennis.24 Betwijfeld kan worden of er wel verschillende perspectieven zijn om te delen, juist omdat er nog veel onduidelijk is over het coronavirus. Toch kan naar elk feit en elke feitelijke gebeurtenis vanuit een ander perspectief worden gekeken en kan elk individu er een andere waarde aan hangen. Voorts zorgt de vereiste snelheid ervoor dat keuzes gemaakt moeten worden in hetgeen waaraan op dat moment aandacht wordt besteed. Niet alles kan tegelijk worden besloten. Ook in het maken van die keuzes zijn verschillende perspectieven mogelijk en noodzakelijk. Perspectieven die een divers samengesteld crisisteam met zich kan brengen.

Niet-werkbare diversiteit kan leiden tot verstokte besluitvorming.25 Het is dan ook van belang dit te voorkomen door een constructieve discussie te faciliteren. Dit is niet eenvoudig, maar wordt vergemakkelijkt door het zoeken naar een common ground tussen alle groepsleden. De voor de hand liggende common ground binnen de coronacrisisteams is het beperken en zo goed mogelijk beheersen van de gevolgen van het coronavirus. Daarbij is van belang dat de leden van de teams open kaart spelen. Welke belangen staan voor hen voorop? Dat is de gezondheid van de Nederlandse bevolking, maar verschillende deelbelangen spelen daarbij een rol: de gezondheid van het zorgpersoneel, het voorkomen van een economische crisis, het belang van schoolgaande kinderen, et cetera. Alleen al door het delen van deze (sub)belangen komen de verschillende perspectieven aan tafel.

Juist in tijden van crisis kan diversiteit onder druk komen te staan. Individuen vallen vaak terug op de eigen hypotheses, gewoontes en ‘hoe de dingen zouden moeten gaan’ vanuit het eigen perspectief. De druk op het team wordt daardoor nog groter. Een crisis kan ervoor zorgen dat de individuele leden van de teams minder openstaan voor alternatieve visies en meningen.26 Heeft diversiteit in tijden van crisis dan nog wel effect? Hier speelt, naast het belang van een constructieve discussie, de critical mass een rol. Wil diversiteit daadwerkelijk een positieve invloed hebben, dan moet sprake zijn van een critical mass. Betreft het genderdiversiteit, dan stellen sommige onderzoeken dat één vrouw al effect kan hebben. Andere onderzoeken beweren dat dit effect pas optreedt bij een minimum van drie vrouwen en/of een percentage van dertig procent.27 Er is geen sluitend antwoord te geven op de vraag wat de critical mass moet zijn bij crisisteams. In dit verband lijkt één in ieder geval beter dan geen.