2.1.1 Algemeen

Het Baarns beslag-arrest vormt, wat betreft de ‘waterdichtheid’ van het systeem (de mate waarin het systeem het risico vemeld in voetnoot 40 kan mitigeren), het (dogmatische) uitgangspunt.1 In dit arrest geeft ons hoogste rechtscollege aan dat bij de verkoop en overdracht van een registergoed, de betaling van de koopprijs en de levering van het verkochte gelijktijdig dienen te geschieden, zodat de koper en de verkoper geen risico lopen omtrent het ontvangen van de aan hen verschuldigde prestaties.2 Dit ‘gelijk oversteken’3 vormt een belangrijk element bij de vormgeving van een systeem waarin het restitutierisico beter wordt afgedekt. Dat het notariaat zich terdege bewust is van het belang hiervan, blijkt uit de mate waarin sites van notariskantoren afficheren met het gegeven dat de notaris zorgdraagt voor eerlijk en gelijk oversteken bij de reallocatie van vermogensbestanddelen, voornamelijk in het kader van de overdracht van onroerende zaken.4

Het idee van gelijk oversteken is diep geworteld in ons rechtsbewustzijn, omdat het de meest voor de hand liggende methode is om te verwezenlijken dat iedereen krijgt waar hij of zij volgens de gemaakte afspraken recht op heeft. Wij leren dit al op jonge leeftijd. Wie wel eens snoep heeft geruild, weet dat het niet altijd verstandig is om snoepgoed aan een ander te overhandigen terwijl de ander zijn of haar snoep nog moet geven. Immers, men loopt dan het risico dat de ruilpartner beide snoepjes consumeert. Wij leren op jonge leeftijd dat een handelspartner de op hem of haar rustende verplichtingen wel eens niet zou kunnen of willen nakomen. De oorzaak hiervan – de onbetrouwbaarheid van de handelspartner, of een onvermogen om correct na te komen – is daarbij niet zo relevant. Het is zaak om niet in die situatie te geraken door gelijk over te steken: met de ene hand wordt het ene snoepje gegeven en met de andere hand wordt simultaan het andere snoepje in ontvangst genomen. Naarmate men ouder wordt, wordt de handelswaar meer waard, maar het principe blijft hetzelfde; als beide partijen gelijktijdig presteren, lopen partijen niet het risico dat zij hun afspraken wel nakomen terwijl hun wederpartij dat niet of niet volledig doet.

Het Baarns beslag-arrest is gewezen in de context van civielrechtelijke aansprakelijkheid van de notaris voor het blootstellen van partijen aan in beginsel vermijdbare risico’s. Het verdient opmerking dat ik in dit preadvies niet direct inga op de rol die civielrechtelijke aansprakelijkheid voor notarissen of het voor notarissen geldende tuchtrecht in de bovengenoemde context speelt. Ik ben in de eerste plaats geïnteresseerd in de vraag hoe de notaris zou kunnen voorkomen dat het überhaupt tot een civiele of tuchtrechtelijke procedure tegen hem komt, ergo, hoe de notaris ervoor kan zorgen dat partijen geen of zo weinig mogelijk risico lopen omtrent het ontvangen van het aan hen verschuldigde.