Continuïteit in de controleverklaring ten tijde van COVID-19

Met de COVID-19 uitbraak eind 2019 en de maatschappelijke ontwikkelingen in 2020 die met de overheidsmaatregelen in maart 2020 in volle omvang duidelijk werden met de (intelligente) lockdown is voor ondernemingen2 grote onzekerheid ontstaan over het effect op de financiële prestaties over de rest van 2020 en de periode erna, de ontwikkeling van de liquiditeitspositie en daarmee ook de inschatting of de continuïteit van de onderneming nog gewaarborgd is.

Het is de verantwoordelijkheid van het bestuur om een inschatting te maken van de continuïteit, deze inschatting te onderbouwen en eventuele (materiële) onzekerheden toe te lichten in het bestuursverslag en de jaarrekening. De accountant controleert de jaarrekening en toetst3 de overige informatie waaronder het bestuursverslag.

Een accountant die een goedkeurende controleverklaring4 afgeeft, geeft een oordeel over het getrouwe beeld van de jaarrekening waarin het vermogen per einde boekjaar, het resultaat gedurende het boekjaar en ook (waar van toepassing) het kasstroomoverzicht en bijbehorende toelichtingen zijn opgenomen. Onderdeel van de controlewerkzaamheden is een onderzoek of de door het bestuur gehanteerde continuïteitsveronderstelling geschikt is. Daarbij moet de accountant tevens concluderen of er wel of geen ‘onzekerheden van materieel belang zijn met betrekking tot gebeurtenissen of omstandigheden die gerede twijfel kunnen doen ontstaan over de mogelijkheid van de entiteit om haar continuïteit te handhaven.’5 Hierbij betrekt de accountant de gebeurtenissen na balansdatum tot aan de afronding van de controle.6 Normaliter maakt de accountant gebruik van begrotingen en liquiditeitsprognoses over het komende boekjaar en zo nodig over een langere termijn. Deze begrotingen en prognoses worden veelal voorafgaand aan het volgende boekjaar opgesteld door het bestuur en (indien aanwezig) goedgekeurd door de raad van commissarissen.

In het kader van de verslaggeving is in de basis de periode die in ogenschouw wordt genomen bij het beoordelen van continuïteit een tijdshorizon van tenminste 12 maanden na einde van het boekjaar. Deze 12-maands-periode wordt alleen expliciet in IFRS genoemd7 (IAS 1.26); de Nederlandse wet of RJ laat zich hier niet expliciet over uit. Indien deze beoordeling door het bestuur een kortere periode in ogenschouw neemt dan 12 maanden na het einde van het einde boekjaar, dient de accountant het bestuur te verzoeken om de beoordeling uit te breiden tot minimaal dit tijdvak.8 NBA9 spreekt zich uit voor een invulling waarbij de accountant altijd een periode van minimaal 1 jaar vanaf het moment dat de jaarrekening wordt ondertekend door het bestuur in haar oordeelsvorming betrekt. Dit kan ook een langere periode zijn als daar aanleiding toe is, gegeven de specifieke risico’s die spelen bij de onderneming. Het komt er daarom op neer dat ook het bestuur deze langere periode aanhoudt.

Bij het afgeven van de controleverklaring concludeert de accountant op het moment van afronding van de controle of het hanteren van de continuïteitsveronderstelling passend is en of er wel of geen materiële onzekerheid aan de orde is inzake de continuïteit. Situeren wij dit naar de jaarrekeningcontrole 2019, dan betrekt de accountant de COVID-19 ontwikkelingen als gebeurtenissen na balansdatum in haar werkzaamheden omdat het geen informatie geeft over de feitelijke situaties per balansdatum en derhalve niet in de 2019 cijfers wordt verwerkt. Daaromtrent spreekt de NBA in Alert 42 haar verwachting uit dat in de komende periode in veel accountantsverklaringen een sectie continuïteit zal worden opgenomen naar aanleiding van de coronagebeurtenissen.10 Daarmee gaat het niet alleen om situaties waar een dergelijke benadrukkingsparagraaf verplicht is conform de beroepsreglementering voor accountants in verband met het aan de orde zijn van een materiële onzekerheid inzake de continuïteit, maar ook op situaties waar COVID-19 naar verwachting een minder zware impact heeft voor de onderneming. De accountant neemt deze op als zij de COVID-19 gerelateerde verslaggeving van fundamenteel belang acht voor het begrip van de gebruiker van de jaarrekening.11

De beroepsreglementering voor accountants beschrijft situaties waarin een benadrukkingsparagraaf moet of kan worden opgenomen. Via deze paragraaf wijst de accountant de gebruiker van de jaarrekening op een specifieke omstandigheid die al door onderneming is toegelicht. Deze paragraaf bevestigt dus de toelichting van het bestuur en doet niets af aan het (goedkeurende) oordeel van de accountant. Een benadrukkingsparagraaf is vereist als er sprake is van een materiële onzekerheid omtrent de continuïteit (‘going concern’).12

De benadrukkingsparagraaf kan ook in overige omstandigheden worden toegepast als de accountant van mening is dat het opnemen ervan het begrip van de lezer vergroot, specifiek bij bijzondere gebeurtenissen. De beroepsreglementering voor accountants13 noemt enkele voorbeelden:

De ontwikkelingen rond COVID-19 kunnen geschaard worden onder het tweede en vierde opsommingsstreepje. Het is daarom passend dat accountants over jaarrekeningen 2019 veelvuldig gebruik maken van deze benadrukkingspargraaf omdat het een unieke situatie is voor de gecontroleerde onderneming.

Overigens is het niet de bedoeling dat de accountant overvloedig gebruikmaakt van deze geboden mogelijkheid. Zo zal bij langjarig gebruik de waarde van de benadrukking afnemen. Gezien de bijzondere situatie waarin we nu verkeren als gevolg van COVID-19 ligt het echter voor de hand dat veel accountants het wèl noodzakelijk achten de gebruikers van de jaarrekening te wijzen op deze unieke situatie.

Hierbij zij opgemerkt dat een deel van de jaarrekeningen over 2019 reeds was opgemaakt en al van een controleverklaring waren voorzien alvorens de impact van COVID-19 zichtbaar werd, om die reden zal in deze verklaringen de benadrukkingsparagraaf niet worden aangetroffen.

In hoofdlijnen zijn de volgende scenario’s denkbaar:

In alle vier de scenario’s zal de accountant moeten afwegen of zij voldoende en geschikte controle-informatie kan verkrijgen. Daarbij is de timing van de jaarrekening van belang: als het gaat om het boekjaareinde van 31 december 2019, dan beperkt de onzekerheid zich tot de toekomstverwachtingen. Heeft het boekjaar een einde op bijvoorbeeld 31 maart 2020, dan zal ook de waardering van activa en passiva in het licht van de nieuwe ontwikkelingen moeten worden bezien. In alle vier de scenario’s zal het bestuur een toereikende toelichting moeten geven in zijn bestuursverslag in het kader van de verwachte gang van zaken rekening houdend met het COVID-19 effect.14

Uitgaande van een boekjaareinde per 31 december 2019 zal de accountant een goedkeurende controleverklaring kunnen verstrekken:

De voorgaande paragrafen gaan met name in op de jaarrekeningen 2019. Voor verantwoordingen die periode beslaan eindigend in 2020 is de casuspositie anders: COVID-19 effect heeft zich voorgedaan in – en niet na het einde van de verslagperiode. Voor de jaarrekeningen met bijvoorbeeld een boekjaareinde per 31 maart 2020, voor de kwartaal- en halfjaarcijfers in 2020 betekent dit dat de onderneming niet alleen voor de continuïteitsafweging een actuele inschatting moet maken van de toekomstverwachtingen, maar ook bij de waardering van de opgenomen posten waaronder mogelijke effecten voor bijvoorbeeld de bijzondere waardevermindering van vaste activa of het kunnen voldoen aan financieringsovereenkomsten. Aangezien bij een aantal ondernemingen de accountant een beoordelingsverklaring afgeeft bij de kwartaal- of halfjaarcijfers, ligt het in de rede dat de accountant ook bij die beoordelingsverklaring naar analogie van de controleverklaring een benadrukkingsparagraaf opneemt.

Generaties accountants zijn opgegroeid met de kennis dat de toevoeging van een benadrukkingsparagraaf in de controleverklaring een zeldzaamheid is en zich uitsluitend richt op de situatie van materiële onzekerheid omtrent continuïteit. Deze bijzondere tijden als gevolg van COVID-19 vragen specifieke aandacht van de accountant bij haar werkzaamheden rondom de beoordeling van continuïteit en in de communicatie met de gebruikers van de jaarrekening. Het zou bijzonder zijn als de accountant in haar controleverklaring deze ontwikkelingen niet benoemt. Want wat moet er dan wél gebeuren wil de accountant in haar controleverklaring hier aandacht voor vragen? Het instrumentarium van de accountant in de controlestandaarden biedt de ruimte in bijzondere omstandigheden de benadrukkingsparagraaf te hanteren. Het is een paragraaf die geen afbreuk doet aan het goedkeurende oordeel van de accountant bij de jaarrekening. Zij verwijst slechts de gebruiker van de jaarrekening naar de door het bestuur opgestelde adequate toelichting over het effect van COVID-19 op de onderneming. Niet omdat de accountant het beter weet dan de onderneming en in een glazen bol kan kijken, maar omdat zij het van fundamenteel belang vindt om de gebruiker van de jaarrekening te duiden op het effect van COVID-19 onzekerheid voor de onderneming. Naar analogie van de controleverklaring kan deze benadrukkingsparagraaf ook worden toegepast in beoordelingsverklaringen bij tussentijdse cijfers.