5 Conclusie

Ten tijde van het schrijven van dit preadvies is recentelijk bekend geworden dat op het gebied van civiele rechtspleging, Nederland op plek 1 van de wereld staat.1 Het kon minder, zou de zuinige Groninger zeggen. Desalniettemin bestaat er altijd ruimte voor verbetering; zo ook bij het ‘gelijk oversteken’. Het systeem is pas perfect als alle risico’s – ook de risico’s die louter theoretisch van aard lijken – zijn afgedekt. In het bijzonder in het notariaat, waar (pakketten) vermogensbestanddelen van grote waarde in weinig tijd gealloceerd dienen te worden, is de waterdichtheid van het systeem een uitermate belangrijk beoordelingscriterium. Men moet natuurlijk wel beseffen dat perfectie ook redelijkerwijs haalbaar moet zijn; de wens tot 100% waterdichtheid moet niet leiden tot een onevenredig arbeidsintensief en daardoor duur systeem. Maar zolang de efficiëntie van het systeem gewaarborgd blijft, bestaat ruimte om te streven naar een hogere mate van waterdichtheid.

Ik ben van mening dat ons hoogste rechtscollege in 1981 een uitermate nuttige leidraad heeft gegeven voor het bereiken van een meer waterdicht systeem. De charme van gelijk oversteken is dat het verhaals- of restitutierisico wordt afgedekt (of beide partijen presteren, of beide partijen presteren niet), zonder dat daarbij (tijdelijk) afbreuk wordt gedaan aan de verhaalsmogelijkheden van schuldeisers, zoals bij andere mechanismen die dienen ter bescherming van de (ver)koper het geval is. Bovendien biedt ‘gelijk oversteken’ dogmatische eenvoud; het is voor alle partijen te allen tijde duidelijk welk vermogensbestanddeel aan welke persoon toebehoort.

‘Gelijk oversteken’ kan echter nog niet onder alle omstandigheden gerealiseerd worden in het huidige Nederlandse privaatrecht. Gelet op de transacties die de notaris in de praktijk begeleidt, springen daarbij twee situaties in het oog. Ten eerste doen zich problemen voor indien een verzameling van activa en passiva moet worden gerealloceerd, bijvoorbeeld in het kader van inbreng, uit- of toetreding in een personenvennootschap of de overname van een onderneming. De verschillende leverings- en overnemingsvereisten die dan gelden, maken dat de reallocatie per definitie gefaseerd – en dus niet gelijktijdig – plaatsvindt. Maar ook bij de overdracht van goederen waarbij zich na de voltooiing van de overdracht nog omstandigheden kunnen voltrekken die de geplande overdracht belemmeren – zoals de overdracht van registergoederen – kan ‘gelijk oversteken’ in de meest zuivere vorm niet worden gerealiseerd, omdat in dat geval geen eenduidig antwoord bestaat op de vraag wanneer de eigendom van het registergoed – en daarmee de gerechtigdheid tot de koopprijs – verandert of zou moeten veranderen. Ik heb in dit preadvies de problemen die volgen uit de onmogelijkheid om ‘gelijk oversteken’ na te streven geschetst en laten zien hoe aan deze problemen het hoofd wordt geboden indien ‘gelijk oversteken’ optimaal nagestreefd zou kunnen worden met het Nederlandse privaatrecht. Bovendien heb ik uiteengezet welke wijzigingen het huidige Nederlandse privaatrecht moet ondergaan, teneinde ‘gelijk oversteken’ in de context van notariële reallocaties beter mogelijk te maken.

In de komende vier jaar ga ik onderzoeken hoe ‘gelijk oversteken’ beter geaccommodeerd kan worden in het Nederlandse privaatrecht. Naast het gebruikelijke dogmatische en rechtsvergelijkende onderzoek, ben ik daarbij voornemens om in het bijzonder de huidige notariële praktijk en de implementatie van moderne informatie-en communicatietechnieken te beschouwen. Het resultaat moet een dogmatisch correct en (daardoor) (meer) waterdicht systeem worden, maar bovenal een hanteerbaar en tijdbesparend systeem, waarmee de maatschappij en tegelijkertijd ook notariële practici gemakkelijk uit de voeten kunnen.

Groningen, 10 maart 2018