Richtlijn tegengaan fiscaal misbruik lege vennootschappen (ATAD3)

De Europese Commissie publiceerde op 23 december 2021 een Richtlijnvoorstel ('Unshell', ATAD3) om fiscaal misbruik van lege vennootschappen, brievenbusmaatschappijen en doorstroomvennootschappen (hierna ‘lege vennootschappen’) tegen te gaan. De Europese Raad heeft echter op 18 juni 2025 besloten het ATAD3-initiatief in de huidige vorm te stoppen om administratieve lasten en disproportionele kosten voor belastingplichtigen te vermijden. De doelstellingen van het Richtlijnvoorstel zouden ook kunnen worden bereikt door verduidelijkingen of wijzigingen aan te brengen in de richtlijn inzake meldingsplichtige grensoverschrijdende fiscale constructies (DAC 6). Hieronder wordt de oorspronkelijke bedoeling en werking van het ATAD3 Richtlijnvoorstel uiteengezet.

Het richtlijnvoorstel richt zich in beginsel op alle entiteiten en rechtsvormen met een vestigingsplaats in de Europese Unie. Uitgezonderd zijn beursgenoteerde bedrijven en financiële instellingen. Ook vennootschappen met ten minste vijf voltijd werknemers, die zich exclusief bezighouden met het genereren van de relevante inkomsten van de vennootschap zijn uitgezonderd.

Een soort filtersysteem bepaalt of sprake is van een lege vennootschap. Relevante criteria bij de voorselectie (toegangspoort) zijn onder meer of de omzet van de vennootschap bestaat uit passieve inkomsten, of de vennootschap zijn inkomsten verkrijgt door grensoverschrijdende transacties of doorbetalingen en of de vennootschap het dagelijkse bestuur en de relevante besluitvorming van de vennootschap uitbesteed aan derden.

Voldoet een vennootschap aan al deze voorwaarden dan dient deze vennootschap in de aangifte te rapporteren over verschillende substance-voorwaarden. Blijkt aan de hand van deze extra informatie dat er sprake is van een lege vennootschap, dan heeft de vennootschap nog een mogelijkheid om tegenbewijs te leveren.

Als er sprake is van een lege vennootschap dan kan dat diverse gevolgen hebben. Mogelijk krijgt de vennootschap geen woonplaatsverklaring, met als doel dat er geen recht meer bestaat op verdrags- of richtlijnvoordelen. De vennootschap kan daarnaast te maken krijgen met bijheffingen van de betrokken lidstaten en een boete als niet aan de rapportageverplichtingen wordt voldaan. De informatie over lege vennootschappen dient Nederland op automatische basis – via een centrale database – uit te wisselen met de andere lidstaten.

Het Nederlandse kabinet heeft over het algemeen positief gereageerd op het Richtlijnvoorstel. Het voorstel sluit aan bij de aanbevelingen van de Commissie Doorstroomvennootschappen (rapport gepubliceerd op 22 november 2021) om de doorstroomproblematiek internationaal aan te pakken.

Hoewel de lidstaten de doelstellingen van het richtlijnvoorstel onderschreven, kon sinds de publicatie van het voorstel geen overeenstemming worden bereikt over essentiële punten, zoals de onderlinge samenhang met nationale antimisbruikbepalingen. In juni 2024 werd aan de lidstaten een nieuwe versie gepresenteerd, dat qua opzet diverse raakvlakken vertoont met de richtlijn inzake meldingsplichtige grensoverschrijdende fiscale constructies (DAC 6). De Europese Raad is derhalve tot de conclusie gekomen dat het initiatief 'Unshell' in de huidige vorm niet moet worden voortgezet. Hiermee wordt beoogd extra administratieve en regelgevende lasten voor de overheden en onevenredige implementatiekosten voor belastingplichtigen te voorkomen. In hoeverre in de toekomst een aanpassing van de DAC 6-bepalingen zal plaatsvinden om de doelstellingen van het 'Unshell'-initiatief alsnog na te streven, blijft vooralsnog onduidelijk.