3.8.1 Rechtsvorm

De rechtshandeling rechtsvormwijziging omvat een andere rechtshandeling, te weten statutenwijziging. Statutenwijziging is de rechtshandeling waarbij de statuten van een rechtspersoon gewijzigd worden. Door middel van statutenwijziging kunnen wijzigingen van allerlei aard doorgevoerd worden. Alleen indien de rechtsvorm van een rechtspersoon gewijzigd wordt, is sprake van rechtsvormwijziging. Rechtsvormwijziging leidt tot discontinuïteit in de rechtsvorm.

Wat is nu een rechtsvorm? Rechtsvorm is de uiterlijke verschijningsvorm van een rechtspersoon. Elke rechtspersoon heeft een bepaalde rechtsvorm. Met het begrip rechtsvorm wordt een bepaalde soort rechtspersoon aangeduid die ten opzichte van andere soorten rechtspersonen onderscheidende kenmerken vertoont. Het verleent de rechtspersoon een zekere identiteit. Door de indeling in rechtspersonen naar rechtsvorm, wordt een bepaalde ordening aangebracht. Het onderverdelen van rechtspersonen in categorieën leidt tot een overzichtelijk(er) rechtsverkeer. Voor elke rechtsvorm zijn een aantal (minimum)eisen in de wet vastgelegd.

Rechtsvormwijziging heeft tot gevolg dat de wet andere wettelijke kaders aangeeft binnen welke de betreffende rechtspersoon kan functioneren. Een ieder die in het rechtsverkeer handelt met een rechtspersoon mag ervan uitgaan dat de rechtsvorm waarin de betreffende rechtspersoon optreedt, de soort rechtspersoon aangeeft waarmee gehandeld wordt. De regeling voor rechtsvormwijziging zorgt ervoor dat verschillende soorten rechtspersonen goed kunnen worden onderscheiden. Rechtsvormwijziging is een middel dat bevorderlijk is om onderscheid tussen de verschillende rechtspersonen te maken.

De wettelijke omschrijving heeft in de eerste plaats betrekking op de omschrijving zoals die uit de statuten blijkt. Daarnaast is ook het feitelijk functioneren van belang.1 De reden voor rechtsvormwijziging kan via twee routes plaatsvinden. Rechtsvormwijziging is oorzaak dan wel gevolg van een gewijzigd functioneren van de betrokken rechtspersoon. Allereerst kan de rechtspersoon activiteiten ontplooien dan wel de structuur van de rechtspersoon zodanig wensen in te kleden, dat de vigerende rechtsvorm daartoe niet de mogelijkheden biedt. Rechtsvormwijziging biedt dan uitkomst. Rechtsvormwijziging leidt tot wijziging van het feitelijk functioneren. Ook kan het zo zijn dat de feitelijke werkzaamheden dan wel organisatie niet in overeenstemming zijn met de wettelijke kaders van de betreffende rechtspersoon. Rechtsvormwijziging is dan nodig om gedwongen ontbinding door de rechter te voorkomen. Met rechtsvormwijziging wordt continuïteit van de entiteit, niet van vorm of inhoud, beoogd. Voor zover de identiteit wordt ontleend aan de constante van de rechtspersoon, is die identiteit zeer marginaal.

Elke soort privaatrechtelijke rechtspersoon kent zijn eigen materiële kenmerken. Wat heeft het voor zin verschillende soorten privaatrechtelijke rechtspersonen in stand te houden als rechtsvormwijziging mogelijk is en daarbij het vermogen van die rechtspersoon in stand laat? De functie van de verschillende soorten privaatrechtelijke rechtspersonen dient niet overschat maar evenmin onderschat te worden.

Verschillende soorten privaatrechtelijke rechtspersonen zorgen voor een interne structuur, inclusief de daarbij behorende varianten, die hoort bij een bepaalde rechtsvorm. Bij een naamloze vennootschap is het de algemene vergadering van aandeelhouders die besluit tot statutenwijziging en bij een vereniging is dat de algemene ledenvergadering. Het (interne en externe) rechtsverkeer is gebaat bij een classificatie van rechtspersonen naar rechtsvorm aangezien de grenzen van het handelen van een betrokken rechtspersoon door het wettelijk kader worden aangegeven. De concrete invulling blijkt uit de statuten van de rechtspersoon. De vorm van een rechtspersoon is te wijzigen door rechtsvormwijziging. Dat betekent dat door rechtsvormwijziging van een rechtspersoon een ander wettelijk kader van toepassing wordt.

Een privaatrechtelijke rechtspersoon heeft bepaalde kenmerken. De rechtsvorm van een rechtspersoon is een kenmerk, een belangrijk kenmerk. Belangrijk is echter wel dat een deelnemer aan het rechtsverkeer zich dient te realiseren dat rechtsvorm geen statisch begrip is. De wetgever heeft de mogelijkheid geopend vrijwillig de rechtsvorm van de rechtspersoon te wijzigen. Afhankelijk van de rechtsvorm van waaruit wordt gewijzigd en de rechtsvorm waarin wordt gewijzigd, dienen bepaalde procedures doorlopen te worden in verband met bescherming van specifieke belangen. De rechterlijke machtiging speelt een belangrijke rol bijvoorbeeld bij de rechtsvormwijziging van of in een stichting vanwege het doelvermogen van de stichting.2

Aan elke privaatrechtelijke rechtspersoon worden als gezegd andere regels gesteld. Essentialia van privaatrechtelijke rechtspersonen zijn: rechtssubjectiviteit3, het orgaan 'bestuur' en het doel4. Het onderscheid tussen privaatrechtelijke rechtspersonen kan minimaal zijn. Een naamloze vennootschap vertoont meer overeenkomsten dan verschillen met een besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid. Ook een vereniging, een cooperatie en een onderlinge waarborgmaatschappij laten meer overeenkomsten dan verschillen zien.

Essentieel element van ons rechtspersonenrecht is dat elke rechtsvorm een wettelijke omschrijving kent. Dat blijkt wel uit het feit dat een rechter een rechtspersoon ontbindt, indien die rechtspersoon niet onder de wettelijke omschrijving van de betreffende rechtsvorm valt5, de omschrijvingselementen6, die elementen die de wet geeft aan de rechtsvorm die essentieel zijn, waarvan de verbodselementen deel uit kunnen maken. De rechter heeft in dat geval geen discretionaire bevoegdheid.7 Indien een rechtspersoon niet statutair voldoet aan de omschrijving van zijn soort, is het voortbestaan van een rechtspersoon in het geding. Het feitelijk overtreden van de statuten dient wel gesanctioneerd te worden maar tast bij tijdige aanpassing van de rechtsvorm het wezen van de rechtspersoon niet aan. Wat zijn nu die essentiële elementen die de ene rechtspersoon van de andere onderscheiden? Een vereniging8, coiiperatie9 en onderlinge waarborgmaatschappij10 onderscheiden zich van een naamloze vennootschap11 en een besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid12 doordat eerstgenoemde categorie leden heeft en geen winst onder haar leden mag verdelen. Een kapitaalvennootschap is een op winst gerichte organisatie, georganiseerd via aandelen en aandeelhouders.

Een vereniging, cooperatie en onderlinge waarborgmaatschappij onderscheidt zich van een stichting13 doordat eerstgenoemde categorie leden kent en een stichting een doelvermogen heeft en geen leden kent.

Een onderlinge waarborgmaatschappij onderscheidt zich van een cooperatie en een vereniging doordat deze verzekeringsovereenkomsten met de leden sluit ten behoeve van die leden. Voor zover de rechtspersoon andere overeenkomsten met de leden ten behoeve van de leden sluit, is sprake van een cooperatie. De rechtsvorm vereniging is een restcategorie. Elke rechtspersoon met leden die geen onderlinge waarborgmaatschappij of cooperatie is, is een vereniging.

Een naamloze vennootschap onderscheidt zich van een besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid doordat uitsluitend een naamloze vennootschap toonderaandelen kan hebben. Het toe- en uittreden van een aandeelhouder in een naamloze vennootschap kan gemakkelijker bewerkstelligd worden omdat een verplichte blokkeringsregeling voor de overdracht van aandelen ontbreekt.14