Afscheiding van bestanddelen (O&R nr. 134) 2022/2.7.3:2.7.3 De reikwijdte van het Aneignungsrecht

Afscheiding van bestanddelen (O&R nr. 134) 2022/2.7.3

2.7.3 De reikwijdte van het Aneignungsrecht

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Door het Aneignungsrecht kan het doel van de afscheidingsrechten vervuld worden, namelijk het ongedaan maken van een ongerechtvaardigde verrijking die opgetreden is door natrekking. Maar wat als de Wegnahmeberechtigte niet degene is die verarmd is door de natrekking? Een bezitter verbindt twee zaken die aan verschillende eigenaren behoren met elkaar. Heeft hij een afscheidingsrecht én een Aneignungsrecht als de eigenaar van de hoofdzaak zijn zaak opeist? Uit de woorden van §997 BGB, waarin het Aneignungsrecht expliciet staat vermeld, is op te maken dat elke bezitter gerechtigd is de zaak af te scheiden en zich toe te eigenen.1 De heersende leer hangt deze gedachte aan.2 Ze heeft het voordeel dat zij het meest eenvoudig is.3 De bezitter van de nagetrokken zaak is (over het algemeen) gemakkelijker aan te wijzen dan de oorspronkelijke eigenaar. Hetzelfde geldt voor de andere wegneemgerechtigden die zaken van anderen met elkaar verbinden. De oorspronkelijke eigenaar heeft in plaats van een vordering tegen de eigenaar van de hoofdzaak, een vordering tegen de wegneemgerechtigde, die door zijn Aneignungsrecht eigenaar is geworden van het afgescheiden bestanddeel.

Een minderheid in de literatuur verdedigt een andere opvatting, namelijk dat het Wegnahmerecht en het Aneignungsrecht niet van toepassing zijn, als de verbinder vóór de verbinding geen eigenaar is geweest van de af te scheiden zaak.4 Dit zou immers tot wonderlijke resultaten leiden. Als bijvoorbeeld een bezitter bewust twee zaken van anderen met elkaar verbindt en de eigenaar van de hoofdzaak stelt de revindicatie in, dan verkrijgt de bezitter het eigendomsrecht van het afgescheiden bestanddeel. Zo wordt het doel van het wegneemrecht niet bereikt, aangezien de oorspronkelijke eigenaar nog steeds is “onteigend”. De (ongerechtvaardigde) verrijking aan de zijde van de hoofdeigenaar is door de afscheiding wel ongedaan gemaakt, maar deze is verschoven naar de bezitter. Bovendien is het uitgangspunt van het Duitse zakenrecht dat de zaakseenheid moet worden beschermd. Hierop wordt alleen een uitzondering gemaakt als sprake is van een gegronde reden, zoals bijvoorbeeld het verlies van een zakelijk recht tegen de wil van de gerechtigde in.5 Daarvan is geen sprake, aangezien de verbinder geen zakelijk recht heeft verloren.

Een andere reden om het Wegnahmerecht en het Aneignungsrecht niet toe te kennen, is dat de verbinder geen vermogensrechtelijk offer heeft gebracht. Dit is immers een vereiste voor het afscheidingsrecht. Onder vermogensrechtelijk offer wordt niet verstaan dat hij eventuele kosten heeft gemaakt om de verbinding tot stand te brengen. Deze kosten rechtvaardigen niet dat de bezitter zich een zaak mag toe-eigenen waarvan hij nooit eigenaar is geweest.6

Hoe het ook zij, de meningen zijn verdeeld over de reikwijdte van een afscheidingsrecht.

Een conflict tussen §951 lid 2 en §997 BGB

In de literatuur is nog een argument genoemd voor het aannemen dat een verbinder alleen een Wegnahmerecht heeft als hij eigenaar was van de zaak vóór de verbinding. Dit argument heeft betrekking op het Wegnahmerecht van de niet-bezitter (§951 lid 2 BGB). Aangezien discussie gaat over de vraag of dit recht bestaat, weegt het argument minder zwaar. Desalniettemin is zij het vermelden waard. Het argument heeft betrekking op een conflict, dat kan optreden tussen het afscheidingsrecht van de niet-bezitter en dat van de bezitter als de bezitter ook een afscheidingsrecht heeft zonder dat hij vóór de verbinding eigenaar was. Als een bezitter (B) zaken van A en C met elkaar verbindt, waardoor de zaak van A een wezenlijk bestanddeel wordt van de zaak van C, dan is sprake van een dubbele inbreuk (doppelter Eingriff) op de eigendomsrechten. Allereerst namelijk een onmiddellijke inbreuk door de verbindende partij (B) en daarnaast een middellijke inbreuk door de eigenaar van de hoofdzaak (C), aangezien die verrijkt is met de zaak van A.7 A heeft tegen C daarom een actie uit ongerechtvaardigde verrijking (Eingriffskondiktion) op grond van §951 lid 1 BGB en een Wegnahmerecht op grond van het lid 2. Als B óók een Wegnahmerecht op grond van het bezit heeft (§997 BGB), dan botst dit recht met het afscheidingsrecht van A. Welk recht heeft voorrang? Mocht zo’n geval zich voordoen dan zou het Wegnahmerecht van A voorrang hebben. Als B zijn Wegnahmerecht heeft benut, bijvoorbeeld doordat hij het bestanddeel heeft afgescheiden8, dan is hij verplicht om de angeeignete Eigentum oftewel het toegeëigende eigendomsrecht van de afgescheiden zaak over te dragen aan de vorige eigenaar A. Geen conflict tussen de wegneemrechten ontstaat, als B alleen een Wegnahmerecht heeft wanneer hij eigenaar was van de zaak vóór de verbinding. In dat geval is alleen A gerechtigd om een Wegnahmerecht in te stellen.9 De gedachte dringt zich op of de Romeinsrechtelijke leer van het terugkeerrecht (pristina causa) minder gekunsteld overkomt.

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.