5.2.5 Vruchten van onder uitsluitingsclausule verkregen goederen

368. Artikel 1:94 lid 4 oud BW en artikel 1:94 lid 6 BW bepalen dat van de werking van boedelmenging ook zijn uitgezonderd de vruchten van goederen die niet in de gemeenschap vallen.1 Deze bepaling heeft ook werking wanneer een goed krachtens uitsluitingsclausule buiten de huwelijksgemeenschap is gevallen. In de tekst van artikel 1:94 lid 4 BW is daarnaast ook nog eens met zoveel woorden opgenomen dat ook de vruchten van goederen die onder uitsluitingsclausule zijn verkregen buiten de huwelijksgemeenschap vallen. De vraag is vervolgens of de erflater of gever bij uiterste wilsbeschikking of gift kan bepalen dat de vruchten van het door hem onder uitsluitingsclausule gegeven of nagelaten goed tóch tot de huwelijksgemeenschap gaan behoren waarin de erfgenaam of begiftigde is gehuwd. Deze vraag vormt het spiegelbeeld van de discussie die speelde vóór invoering van artikel 1:94 lid 4 oud BW per 1 januari 2012. Toen werd gestreden over de vraag of het mogelijk was de werking van een uitsluitingsclausule uit te breiden naar de vruchten van het goed. Over het algemeen werd aangenomen dat dit mogelijk was.2 De discussie hierover werd achterhaald door invoering van artikel 1:94 lid 4 oud BW. Thans wordt echter bepleit dat het ook mogelijk zou zijn dat de erflater of gever bij gift of bij de uiterste wilsbeschikking bepaalt dat de werking van artikel 1:94 lid 4 oud BW/artikel 1:94 lid 6 BW wordt doorkruist, met als gevolg dat de vruchten van de door hem onder uitsluitingsclausule gegeven of nagelaten goederen wél in de huwelijksgemeenschap vallen waarin de erfgenaam of begiftigde is gehuwd.3 Deze opvatting wordt ook gehuldigd door de initiatiefnemers van de Wet beperking wettelijke gemeenschap van goederen.4 Dit alles zou dan kunnen worden bewerkstelligd door aan vruchten van de onder uitsluitingsclausule verkregen goederen juist weer een insluitingsclausule te verbinden.5^, 6 In deze opvatting zou het dan ook mogelijk moeten zijn om alleen aan de vruchten van gegeven of nagelaten goederen een uitsluitingsclausule te verbinden.7 Naar mijn mening kunnen beide mogelijkheden niet aanvaard worden. Daartoe is van belang dat vruchten als zelfstandige goederen kwalificeren, die (pas) ontstaan op het moment dat zij afgescheiden of opeisbaar worden.8 De vruchten van goederen die nog niet zijn afgescheiden of opeisbaar zijn geworden op het moment dat de gever een goed overdraagt of de erflater overlijdt kwalificeren dus als absoluut toekomstige goederen. Zij bestaan op dat moment dus nog niet.9

369. De bevoegdheid van een erflater of gever om bij uiterste wilsbeschikking of gift aan een verkrijging een in- of uitsluitingsclausule te verbinden vloeit voort uit zijn bevoegdheid om als eigenaar over die goederen te beschikken.10 Omdat de nog niet afgescheiden vruchten als absoluut toekomstige goederen kwalificeren, is de schenker of erflater niet bevoegd om over die vruchten te beschikken. Dat betekent dat hij de latere verkrijging daarvan door de erflater of begiftigde niet kan clausuleren. Aan dit alles doet niet af dat toekomstige goederen bij voorbaat geleverd kunnen worden.11 Die bevoegdheid vloeit voort uit artikel 3:97 lid 1 BW. Middels een levering bij voorbaat nemen de vervreemder-bij-voorbaat en de beoogde verkrijger als het ware een voorschot op de toekomstige verkrijging van het goed door de vervreemder. Op het moment dat de vervreemder het goed verkrijgt, gaat dat goed door de levering bij voorbaat vanzelf over op de beoogde verkrijger zonder dat daar nog enige andere handeling voor verricht hoeft te worden.12 Een levering bij voorbaat zal dus pas tot een overdracht leiden wanneer de vervreemder het goed zelf heeft verkregen, en aldus beschikkingsbevoegd is geworden.13 Met een verwijzing naar de mogelijkheid tot een levering bij voorbaat kan dus niet gemotiveerd worden dat een schenker of erflater bevoegd zou zijn om ten aanzien van toekomstige vruchten van goederen die van de huwelijksgemeenschap zijn uitgesloten te bepalen dat deze – in weerwil van artikel 1:94 lid 4 oud BW/artikel 1:94 lid 6 BW – tóch in de huwelijksgemeenschap vallen waarin de erfgenaam of begiftigde is gehuwd. De schenker of erflater wordt immers op geen enkel moment beschikkingsbevoegd ten aanzien van deze vruchten. Dit betekent dat de vruchten van goederen waarvan bij uiterste wilsbeschikking of gift is bepaald dat zij buiten de huwelijksgemeenschap vallen, op grond van artikel 1:94 lid 4 oud BW altijd buiten de huwelijksgemeenschap zullen vallen, tenzij de echtgenoten zélf bij huwelijkse voorwaarden van die bepaling zijn afgeweken.14 De erflater of gever kan daar géén invloed op uitoefenen. Evenmin kan een erflater of gever alleen aan de vruchten van een door hem gegeven of nagelaten goed een uitsluitingsclausule verbinden. Neemt men evenwel aan dat een erflater of schenker dat allemaal wel kan, dan geldt dat dit in ieder geval niet mogelijk is wanneer het een gift betreft die bestaat uit de kwijtschelding van een lening of een deel van de tegenprestatie bij de verkrijging van een goed, dan wel een gift die bestaat uit een overdracht van een goed tegen een te lage tegenprestatie. Weliswaar kan het in die constructie krachtens koop verkregen goed via de weg van artikel 1:95 lid 1 BW alsnog buiten de huwelijksgemeenschap blijven, maar het object van de gift blijft in dat geval de kwijtschelding of het voordeel dat in de te lage tegenprestatie besloten ligt.15 Een dergelijke gift (i.e. een kwijtschelding of een materiële bevoordeling) kan naar zijn aard geen vruchten opleveren. De gever heeft in dat geval dus überhaupt niet de vrijheid om te ‘beschikken’ over de vruchten van het goed dat op grond van artikel 1:95 lid 1 BW buiten de huwelijksgemeenschap is gevallen. Daardoor zullen de vruchten op grond van artikel 1:94 lid 4 oud BW altijd buiten de huwelijksgemeenschap vallen, tenzij de echtgenoten zelf bij huwelijkse voorwaarden van die bepaling zijn afgeweken. En om diezelfde reden kan een gever ook geen uitsluitingsclausule verbinden aan alléén de vruchten van een goed dat is verkregen middels een ‘directe’ of ‘indirecte’ kwijtschelding dan wel een materiële bevoordeling. Is aan de gift zelf geen uitsluitingsclausule verbonden, dan zullen de vruchten van het krachtens voornoemde constructie verkregen goed altijd in de huwelijksgemeenschap vallen. Ook hier staat het object van de gift er aan in de weg dat de gever aan uitsluitend de verkrijging van de vruchten een uitsluitingsclausule kan verbinden.