3.2.1 De keuze voor het onafhankelijkheidsbeginsel

250. Praktische bezwaren tegen lex originis. Wat de bedoelingen van de eerste verdragsopstellers ten aanzien van de bestaansvraag ook waren geweest, men stelde in Berlijn vast dat de toepassing van de lex originis in ieder geval praktische bezwaren opleverde. Dat gold zowel in het kader van de eerste als in het kader van de derde uitzondering. In de praktijk, zo werd geconstateerd in Berlijn, had men moeite met het achterhalen en het op de juiste wijze toepassen van de lex originis, die per definitie een vreemde auteurswet is, gesponnen in een web van vreemde jurisprudentie.1 De toepassing van de lex originis was ongemakkelijk en droeg het gevaar van verkeerde interpretatie in zich. De lex originis-uitzonderingen bleken, zo zagen wij zojuist, een bron van complicaties en chicanes. Dit waren moeilijkheden, zo hield de Duitse gedelegeerde Osterrieth zijn gehoor voor, die het functioneren van de conventie in gevaar brachten:

251. Voorstel voor absoluut onafhankelijkheidsbeginsel. De Duitse regering en het Bureau van de Berner Unie stelden daarom voor om elke toepassing van de lex originis uit te bannen. Zij stelden voor om elke afhankelijkheid, elke band tussen enerzijds de 'situation juridique' van het werk in het land van oorsprong, en anderzijds de juridische situaties in de andere landen van de Unie te elimineren.3 De juridische situatie van het werk in de verschillende Unielanden moest in elk opzicht ("et tous les points de vue") onafhankelijk worden van de lex originis.4 Aldus zou het beginsel van nationale behandeling niet meer door enige lex originis-uitzondering worden ingeperkt, het moest volledig worden geïmmuniseerd.5 De beoogde absolute onafhankelijkheid moest dus zowel op conflictenrechtelijk als op vreemdelingenrechtelijk vlak worden verwezenlijkt. Dit werd het 'onafhankelijkheidsbeginsel' genoemd. Er was al eerder voor dit onafhankelijkheidsbeginsel gepleit, bijvoorbeeld door de 'Association Littéraire et Artistique Internationale', de vereniging die in 1883 de stoot had gegeven tot de totstandkoming van de Berner Conventie.6

252. Besluitvorming. Het voorstel tot invoering van de absolute onafhankelijkheid ten opzichte van de lex originis stond prominent op de Berlijnse agenda. Het opruimen van de uitzonderingen op het beginsel van nationale behandeling werd — terecht — gepresenteerd als een logische vervolgstap in de ontwikkeling van het beginsel van nationale behandeling en de verbetering van de internationale bescherming van het auteursrecht.7 Het voorstel stuitte evenwel op weerstand aan de Berlijnse onderhandelingstafel. Invoering van het onafhankelijkheidsbeginsel zou een slag zijn voor hen die op een of andere manier de invloed van de lex originis wensten: invloed op de object-vraag, de gehele bestaansvraag of nog meer aspecten van de auteursrechtelijke bescherming; invloed, hetzij in gedeelde vorm via de (conflictenrechtelijk of vreemdelingenrechtelijk vormgegeven) dubbele toets, hetzij in exclusieve vorm via (deel)toepasselijkheid van de lex originis.

253. Conflictenrechtelijk debat. De lex originis-voorstanders bestreden het voorstel, en daarbij werd onder meer een beroep gedaan op de `statut personnel'gedachte. "On a aussi invoqué l'idée du statut personnel", zo meldt het Commissierapport.8 Zo ontspon zich in Berlijn ook een conflictenrechtelijk debat tussen voorstanders van het `régime territorial' (wet van het land van import) en aanhangers van het `statut personnel' (lex originis).9 De `statut personnel'-aanhangers brachten naar voren dat het auteursrecht uit zijn aard een persoonlijk recht is, ten aanzien waarvan bijgevolg het personeel statuut toepasselijk is.10 Zij wezen er op dat de door hen bepleite `statut personnel'-theorie was gehuldigd in de Conventie van Montevideo van 1889.11 De voorstanders van het `régime territorial' riposteerden dat het auteursrecht geen persoonlijk recht is, doch een recht op een immaterieel goed, ten aanzien waarvan bijgevolg de lokale wet toepasselijk is. Het systeem van de Conventie van Montevideo, zo vervolgden zij, bleek in de praktijk onwerkbaar. Het territoriale systeem van de Berner Conventie had daarentegen zijn diensten bewezen. Invoering van onafhankelijkheid, zoals in 1900 ook voor het octrooirecht was geschied in het Verdrag van Parijs, was dan ook niet meer dan de logische evolutie van het uitgangspunt van de Berner Conventie.12

254. Keuze voor onafhankelijkheidsbeginsel. Daarmee lag, voor de tweede keer in de geschiedenis van de Berner Conventie, de conflictenrechtelijke vraag ter tafel.13 Het antwoord van de Berlijnse conferentie op die vraag was duidelijk. De Berlijnse conferentie koos namelijk voor het onafhankelijkheidsbeginsel, voor een onafhankelijk gemaakt beginsel van nationale behandeling — en daarmee dolven de `statut personnel'-aanhangers het onderspit.

255. Motieven. Bij deze keuze hadden, net als in 1884, praktische overwegingen de overhand. Door de invoering van het onafhankelijkheidsbeginsel werd de volledige auteursrechtelijke bescherming door één wet (de wet van het land van import) geregeld; het gecompliceerde steekspel tussen twee wetten was uit. Deze oplossing had het voordeel van de eenvoud: betrokkenen, zoals auteurs, uitgevers en rechters, hoefden nog maar één wet toe te passen. En hiermee werd tegelijkertijd de rechtvaardigheid gediend, want een heel arsenaal lex originis-chicanes waarmee inbreukmakers de dans konden ontspringen, werd opgeruimd. Het Commissierapport meldt:

256. Zo koos de Berlijnse herzieningsconferentie voor het onafhankelijkheidsbeginsel. Zij bande de toepassing van de lex originis, zoals wij hierna zullen zien, nagenoeg geheel uit: van de drie lex originis-uitzonderingen bleef er na Berlijn slechts één over, en deze overblijvende uitzondering werd gemuilkorfd om extensieve interpretaties de kop in te drukken.