2.2.7 Tussenstand

Het formele belastingrecht regelt het omzetten van de materiële belastingschuld in een formele belastingschuld. De aanslag speelt hier een belangrijke, namelijk declaratoire, rol. Op de vaststelling van de belastingschuld (de heffing) volgt de inning van belastinggelden (de invordering). De aanslag heeft in dit geval een constitutief karakter: de ontvanger krijgt met de vaststelling van de belastingschuld bevoegdheden die het mogelijk maken de geformaliseerde schulden te innen.

De bedoeling van de realisatie van een juiste of richtige belastingheffing is gelegen in het bijeenbrengen van overheidsgeld, het herverdelen van inkomen, en het nastreven van nevendoeleinden. Het nobele nut van belastingen ten spijt: belastingplichtigen willen over het algemeen juist graag zo min mogelijk afdragen en fiscale grensverkenning is in de regel ook niet verboden. De ruimte voor fiscale ‘grensverkenning’ door de belastingplichtige wordt (mede) mogelijk gemaakt door de fiscale regelgeving. Die is dermate complex, dat het verschil tussen geoorloofd en ongeoorloofd handelen niet altijd duidelijk is. De vraag naar de oorzaak van deze onduidelijkheid is een zogenoemd ‘Wie was eerder, de kip of het ei’? verhaal. Gribnau schrijft:

De Belastingdienst tracht desondanks op een juiste wijze belastingschulden van belastingplichtigen te formaliseren en te innen. Hiertoe staan de Belastingdienst verschillende instrumenten ten dienste. In verband met de heffing zijn vooral de informatieverplichtingen van belang, en vanzelfsprekend begint de overdracht van informatie richting fiscus met het invullen van de aangifte. In het kader van de invordering is de betaalverplichting van belang.

Ofschoon de fiscus beschikt over een behoorlijk instrumentarium, is belastingontduiking van alledag. Belastingplichtigen die zich hieraan schuldig maken kunnen niet meer alleen met corrigerende heffingshandelingen (navordering en naheffing), maar ook met bestraffing geconfronteerd worden. Deze straffen kunnen bestuurs- of strafrechtelijk van aard zijn. Voorts zijn er de belastingplichtigen die belasting proberen te ontwijken. Omdat zij niet onrechtmatig handelen, kunnen zij niet door straffen worden getroffen. Via wetgeving (Richtige Heffing) en rechtspraak (interpretatiemethoden en fraus legis) wordt (via corrigerende heffingshandelingen) desondanks getracht ook in die gevallen de bedoeling van de wetgever te laten zegevieren.

De inspecteur legt bestuurlijke boeten op, de strafrechter strafrechtelijke straffen. Daarnaast kan de OvJ een strafrechtelijke strafbeschikking uitvaardigen, en kan het bestuur van de Belastingdienst een fiscale strafbeschikking uitvaardigen. Onder andere doordat verschillende autoriteiten (binnen hun eigen kader en aan de hand van hun eigen regels, bijvoorbeeld inzake bewijs en straftoemeting) aan zet zijn, is het voor belastingplichtigen van belang om te weten welk gedrag tot bestraffing door de inspecteur en welk gedrag tot bestraffing door de OvJ of de strafrechter leidt en waaruit die bestraffing dan kan bestaan.