14.2.1 ‘Full jurisdiction’, centrale en perifere stellingen

Art. 6 EVRM waarborgt dat de boeteling zijn zaak aan een onafhankelijke rechter kan voorleggen.1 Dit recht op onbelemmerde toegang tot de rechter moet ook effectief zijn: de rechter die over de boete oordeelt, moet voldoende beoordelingsvrijheid hebben. In de jurisprudentie van het EHRM is in dit verband het criterium ‘full jurisdiction’ ontwikkeld.2 Deze ‘full jurisdiction’ houdt in, dat de rechter de bevoegdheid moet hebben om de opgelegde boete in alle opzichten te vernietigen, zowel op feitelijke als op juridische gronden. Het onderzoek van de rechter moet zich daarom uit kunnen strekken tot alle geschilpunten van feitelijke of juridische aard. Daardoor krijgt de boeteling de ruimte om het aangebrachte bewijs ten overstaan van de rechter ter discussie te stellen, of om aan te bieden om tegenbewijs te leveren. De rechter moet zowel ten aanzien van de feiten als ten aanzien van het recht vervolgens daadwerkelijk een eigen oordeel kunnen vellen.3

In het verlengde daarvan garandeert art. 6 EVRM naar mijn mening ook dat de boeteling een rechterlijk oordeel kan vragen over bewijskwesties. Dat oordeel kan de toepassing van het geldende bewijsrecht in het concrete geval betreffen, maar ook de houdbaarheid van dat bewijsrecht in het licht van art. 6 EVRM. De rechter moet de feitelijke en juridische merites van de zaak immers steeds ten volle kunnen beoordelen,4 en daaronder valt ook het bewijsrecht als zodanig.

Binnen het Nederlandse stelsel velt de belastingrechter inderdaad een zelfstandig oordeel over de feiten en het recht.5 Hij bepaalt aan de hand van het bewijsrecht welke feiten als vaststaand worden aangenomen, waarop hij vervolgens het recht toepast. Daarbij heeft hij een grote vrijheid.6 In de literatuur wordt dan ook aangenomen dat het Nederlandse stelsel voldoet aan de eisen die art. 6 EVRM op dit punt stelt.7 Uit de overwegingen van het EHRM in het arrest Segame (waarin een Franse fiscale boete speelde) valt naar mijn mening eveneens op te maken dat de Nederlandse situatie naar alle waarschijnlijkheid voldoet aan het criterium ‘full jurisdiction’.8

Dat criterium maakt naar mijn beleving overigens geen duidelijk onderscheid tussen centrale en perifere stellingen. Voor wat betreft de centrale stellingen gaat het er vooral om, dat de boeteling het belastende bewijs ter discussie kan stellen en tegenbewijs kan leveren. Dat is in de Nederlandse situatie het geval.9 In paragraaf 14.3 ga ik nader op in de totstandkoming van de rechterlijke overtuiging op basis van de aangebrachte bewijsmiddelen. Voor wat betreft de perifere stellingen houdt de ‘full jurisdiction’ naar mijn opvatting in, dat de boeteling de reële mogelijkheid moet hebben om alle denkbare stellingen die boeteverlagend kunnen zijn, in te nemen en ter beoordeling aan de rechter voor te leggen.10 Het Nederlandse fiscale procesrecht biedt de boeteling die mogelijkheid.11 Bovendien neemt de rechter ten aanzien van veel perifere stellingen een tamelijk actieve houding aan, die tot uitdrukking komt in hetzij een ambtshalve toetsingsplicht, hetzij een zelfstandige onderzoeksplicht.12