4.4 Vorderingen tot vergoeding die in de plaats komen van het eigen goed van een echtgenoot

421. De laatste regel van zaaksvervanging die in artikel 1:94 lid 6, tweede zin, BW/artikel 1:94 lid 4, tweede zin, oud BW besloten ligt is de regel dat buiten de huwelijksgemeenschap valt ‘een vordering tot vergoeding die in de plaats van een eigen goed van een echtgenoot treedt, waaronder begrepen een vordering ter zake van waardevermindering van een dergelijk goed’. Onder dergelijke ‘vorderingen tot vergoeding’ vallen in ieder geval vorderingen die een echtgenoot verkrijgt uit verzekeringen, vorderingen op grond van wanprestatie (artikel 6:74 BW), vorderingen krachtens onrechtmatige daad (artikel 6:162) en boetes op basis van een overeenkomst, voor zover deze moeten worden geacht in de plaats te treden van schadevergoedingsvorderingen (vgl. artikel 6:92 lid 2 BW).1 Onder vorderingen tot vergoeding vallen bovendien overbedelingsuitkeringen die een echtgenoot krachtens verdeling kan verkrijgen.2 Een voor de praktijk belangrijke vraag is of koopsomvorderingen óók onder de werking van artikel 1:94 lid 6, tweede zin, BW/artikel 1:94 lid 4, tweede zin, oud BW vallen. Zou dat niet het geval zijn, dan vormt dat een forse belemmering voor de werking van zaaksvervanging in het huwelijksvermogensrecht; neemt men aan dat de koopsomvordering die een echtgenoot verkrijgt bij verkoop van een privégoed niet krachtens zaaksvervanging buiten de huwelijksgemeenschap valt, dan valt het op die vordering geïnde ook niet buiten de huwelijksgemeenschap, en zal hetgeen vervolgens in de plaats van die koopsom treedt op zijn beurt ook niet buiten de huwelijksgemeenschap blijven.3 In de literatuur wordt over het algemeen aangenomen dat een vordering tot betaling van een koopsom niet als een vordering tot vergoeding kwalificeert.4 Dat sluit ook aan bij hetgeen uit de wetsgeschiedenis lijkt te volgen.5

422. Ervan uitgaande dat een koopsomvordering nietals een vordering tot vergoeding kwalificeert stelt Perrick voor om, net zoals bij de uitoefening van wilsrechten (zie paragraaf 4.3 hiervóór), ook hier de eerste regel van zaaksvervanging bij vruchtgebruik van artikel 3:213 lid 1, eerste zin, BW analoog toe te passen.6 Wat mij betreft is dat ook hier niet wenselijk (vgl. randnummer 420 hiervóór), en kan er beter van worden uitgegaan dat een koopsomvordering die in de plaats treedt van een privégoed middels analoge toepassing van artikel 1:94 lid 6, tweede zin, BW/artikel 1:94 lid 4, tweede zin, oud BW buiten de huwelijksgemeenschap valt.7 Daarvoor bestaat voldoende grond nu de ratio van deze bepalingen óók de toepassing van deze bepaling op de koopsomvordering ondersteunt. Gaat het om een werkelijke ‘vordering tot vergoeding’, dan gaat (de waarde van) het oorspronkelijke privégoed geheel of gedeeltelijk verloren, in direct verband waarmee de vordering tot vergoeding wordt verkregen. Die vordering tot vergoeding valt dan buiten de huwelijksgemeenschap, net zoals dit voor het ‘verloren’ privégoed geldt. Als verlies kan hierbij zowel het verlies van het goed als zodanig kwalificeren als het verlies van een deel van de waarde van het goed.8 Bij de verkoop van een privégoed gebeurt in feite hetzelfde. In dat geval gaat het verkochte goed door verkoop ‘verloren’. Dat ‘verlies’ wordt uitgedrukt door de verplichting tot levering die uit de koopovereenkomst voortvloeit.9 In direct verband met dat verlies wordt de vordering tot betaling van de koopsom verkregen. Net zoals bij een vordering tot vergoeding die ter compensatie van het verlies van (de waarde van) een goed wordt verkregen, is het vervolgens ook bij die koopsom gerechtvaardigd dat deze op grond van artikel 1:94 lid 6, tweede zin, BW/artikel 1:94 lid 4 oud BW buiten de huwelijksgemeenschap blijft.10 Dit geldt te meer nu de wetgever geen blijk heeft gegeven van een andere opvatting, hetgeen het andere (minimum)vereiste is voor analoge toepassing van een regeling van zaaksvervanging op een niet door die regeling rechtstreeks bestreken geval.11 Dit heeft tot gevolg dat bij verkoop van een privégoed door een echtgenoot de daaruit voortvloeiende koopsomvordering op grond van zaaksvervanging buiten de huwelijksgemeenschap valt. Het op die koopsomvordering geïnde valt vervolgens eveneens onder de werking van artikel 1:94 lid 6 BW/artikel 1:94 lid 4 oud BW. Dit geïnde kwalificeert immers als ‘hetgeen worden geïnd op een vordering die buiten de gemeenschap valt’ als bedoeld in deze artikelen. En wordt vervolgens de geïnde koopsom gebruikt voor de voldoening van de tegenprestatie bij de verkrijging van een ander goed, dan kwalificeert die koopsom als ‘eigen vermogen’ in de zin van artikel 1:95 lid 1 BW, en zal het vervangende goed buiten de huwelijksgemeenschap vallen wanneer bij de verkrijging meer dan de helft van die tegenprestatie ten laste van de geïnde koopsom is gekomen.12 Aldus is daarmee de hele ‘keten’ van vervanging door regels van zaaksvervanging gedekt.