2.1.2 Procedurele rechtvaardigheid

In 1975 onderzochten Thibaut en Walker als eerste het ontwerp van juridische besluitvormingsprocedures in een aantal laboratoriumexperimenten. Zij vergeleken onder meer de accusatoire procedure van common law landen met de inquisitoire procedure van civil law landen. Zij construeerden daartoe een rechtszaak en informeerden alle deelnemers (studenten) dat zij de gedaagde partij in de zaak waren. De helft van de studenten werd ingedeeld in de accusatoire conditie: zij mochten hun eigen ‘advocaat’ (een rechtenstudent) selecteren. De argumenten van de twee partijen werden vervolgens aan de rechter gepresenteerd door twee ‘advocaten’, die beiden het belang van hun eigen cliënt verdedigden. Studenten in de inquisitoire conditie hadden geen mogelijkheid om hun eigen ‘advocaat’ te kiezen, maar kregen samen één vertegenwoordiger toegewezen die de argumenten van beide partijen aan de rechter presenteerde. Deelnemers bleken meer tevreden te zijn over de accusatoire conditie dan over de inquisitoire conditie. Zij evalueerden deze als rechtvaardiger, onafhankelijk van de uitkomst. Dit was een opvallend resultaat omdat dit voor het eerst liet zien dat de tevredenheid van participanten verhoogd kan worden door gebruik te maken van een rechtvaardigere procedure, zonder de uitkomst aan te passen.

Thibaut en Walker (1975) gingen ervan uit, dat het belangrijkste onderscheid tussen de twee condities de mate waarin participanten invloed op het proces hadden, was. Partijen zouden bereid zijn om hun invloed op de uitkomst uit handen te geven zo lang zij invloed op het proces behielden. Als dat het geval is, zouden zij de besluitvormingsprocedure als rechtvaardiger evalueren. Dit wordt het fair process effect of voice effect genoemd.

Thibaut en Walker (1975) zagen deze invloed op het proces slechts als een middel om invloed op de uitkomst te hebben (waar het partijen volgens hen eigenlijk om zou gaan). Later onderzoek toonde echter aan dat mensen invloed op het proces ook op zichzelf waarderen (Lind & Tyler, 1988; Tyler & Lind, 1992).

Het onderzoek van Thibaut en Walker (1975) heeft een enorme invloed gehad op vervolgonderzoek naar rechtvaardigheid. Leventhal (1980) was de eerste onderzoeker die hun ideeën toepaste in niet-juridische settings zoals bedrijven en klaslokalen. Tevens voegde hij een aantal factoren toe dat voor individuen belangrijk zou zijn als zij een procedure evalueren. Deze door hem bedachte factoren bleken bij later onderzoek bijzonder goed te kloppen (Tyler, 1988, 2006b). Dat waren de volgende zes factoren.

Zowel Leventhal (1980) als Thibaut en Walker (1975) benadrukten het belang van vertegenwoordiging (invloed). Uit het onderzoek van Leventhal (1980) werd echter niet duidelijk wat hij precies met vertegenwoordiging bedoelde: invloed op de uikomst, invloed op het proces of beide (Lind & Tyler, 1988; Tyler, 1988).

Tyler (1988) heeft de criteria van Thibaut en Walker (1975) en Leventhal (1980) gecombineerd om het belang van de verschillende factoren te achterhalen. In dat onderzoek vroeg hij inwoners van Chicago naar hun ervaringen met de politie en rechtbanken. De resultaten hiervan lieten zien dat individuen aandacht hebben voor alle factoren, maar dat sommige factoren (vertegenwoordiging, consistentie en ethiek) sterker gerelateerd zijn aan oordelen over de rechtvaardigheid van de procedure dan andere. Bovendien bleek uit dit onderzoek dat het verband tussen de verschillende factoren positief is. Dit is goed nieuws voor beleidsmakers omdat dat betekent dat het mogelijk is om geschiloplossingsprocedures te ontwerpen waarin deze factoren allemaal tegelijkertijd aanwezig zijn.