1.6.1 Inleiding: het Romeinse recht is een recht van acties

Het Romeinse recht kende een gesloten stelsel van rechtsmiddelen oftewel van rechtsvorderingen (actiones) en verweermiddelen (exceptiones).1 Dat wil zeggen dat de rechtsingang voor een Romein beperkt was: niet voor elke mogelijke vordering bestond een actie. Zo kon een Romein pas iets in rechte afdwingen als de wet of de gerechtsmagistraat (sinds 367 voor Christus was dat de praetor) hem een actie verleende.2 Een Romeinse jurist dacht niet, zoals een Nederlandse jurist, vanuit het materiële recht, maar vanuit de vraag of een rechtsvordering voor een bepaald geval al dan niet bestond.3 Niet: “ik heb een recht, dus ook een actie”, maar: “ik heb een actie en dus een recht”. Kortom, het vorderingsrecht was niet van de rechtsvordering (actie) te scheiden.4 Was voor het geschetste feitencomplex geen actie voorhanden, dan kon de eiser in beginsel niet procederen, terwijl hij wel iets te vorderen had. Het Romeinse recht kende ook geen algemene acties, zoals wij een algemene actie uit wanprestatie of uit onrechtmatige daad kennen, maar het kende alleen acties voor specifieke gevallen.5

Waar naar Nederlands recht voor het instellen van de (meeste) rechtsvorderingen een uniforme procedure bestaat, bepaalde in Rome de actie de procedure van het proces. Elke actie had namelijk haar eigen vormvoorschriften. Het Romeins proces- en privaatrecht vormden zo een eenheid, aangezien een actie pas kon worden ingesteld als aan de vormvoorschriften was voldaan.6 De ontwikkeling van het Romeinse procesrecht heeft het privaatrecht beïnvloed. Vandaar dat in deze paragraaf kort twee stelsels van het Romeinse procesrecht aan bod komen, namelijk de legis actio en het formula-stelsel: het stelsel dat ook wel de normale procedure (iudicium ordinarium) werd genoemd. Het stelsel van de legis actiones betrof het systeem van procederen ten tijde van het ontstaan van de actio ad exhibendum. Het formula-proces was de overheersende procesvorm ten tijde van de eerste eeuwen na Christus, de kraamkamer van de Digesten.