II.5.2 De bescherming van de minderheidsaandeelhouder

Als een rode draad weeft de bescherming van de positie van de minderheidsaandeelhouder zich door de uitgangspunten voor een wettelijke geschillenregeling.1

In het spectrum van de bescherming van de minderheidsaandeelhouder signaleer ik een tweetal ijkpunten. Het eerste ziet op de feitelijke gevolgen van zijn positie. Het uitgangspunt is dat een minderheidsaandeelhouder hem onwelgevallige besluiten tegen zich moet laten gelden. Hij houdt immers slechts een minderheidspakket.2 Om met de woorden van de wetgever uit het begin van de vorige eeuw te spreken:

De meerderheidsaandeelhouder mag op zijn beurt zijn macht niet misbruiken. De grenzen van de redelijkheid en billijkheid van art. 2:8 BW laten zich gelden.4 De repressieve sanctie op de niet-inachtneming van de normen van art. 2:8 BW is de vernietiging van het besluit van de aandeelhoudersvergadering ex art. 2:15 lid 1 sub b BW. Voor de minderheidsaandeelhouder met een zeker pakket staat daarnaast de weg open naar het enquêterecht met bijpassende onmiddellijke voorzieningen,

zoals de schorsing van het stemrecht op de aandelen van de meerderheidsaandeelhouder of de schorsing van de laatstgenoemde als bestuurder.5

De zorgplicht is het tweede ijkpunt. Uit de gedragsnorm van art. 2:8 BW volgt dat de redelijkheid en billijkheid meebrengen dat een vennootschap en de meerderheidsaandeelhouder onder omstandigheden een bijzondere zorgplicht hebben te betrachten jegens de minderheidsaandeelhouder. De Hoge Raad onderkent die zorgplichten.6

Deze ijkpunten leiden er overigens niet toe dat een minderheidsaandeelhouder per definitie een uittredingsrecht heeft. Neemt de grootaandeelhouder een besluit waar de minderheidsaandeelhouder het niet mee eens is, dan moet hij dat, gezien de aandelenverhoudingen, dulden. Zijn (financiële) belang is immers niet van zo'n gewicht dat hij een doorslaggevende stem heeft. Het negeren van de minderheidsaandeelhouder is gezien de in de jurisprudentie ontwikkelde zorgplichten echter ook weer niet toegestaan. De meerderheidsaandeelhouder mag zich niet te buiten gaan aan willekeurige machtsuitoefening. Indien de schending van de zorgplichten van zodanige aard is dat de minderheidsaandeelhouder daadwerkelijk in een benarde positie komt te verkeren, is toewijzing van zijn uittredingsvordering mogelijk.

In de literatuur is overigens wel geopperd de aandeelhouder een algemeen uittredingsrecht toe te kennen. Ingeval het karakter van de vennootschap en daarmee het karakter van het aandeelhouderschap wijzigen, dan kan volgens Timmerman de minderheidsaandeelhouder een appraisal right gegeven worden.7 Bij de grensoverschrijdende fusie is deze gedachte in art. 2:333h BW wet geworden. Indien een aandeelhouder tegenstemt en de fusie desondanks doorgaat, mag de aandeelhouder het toneel verlaten tegen een schadeloosstelling. Hij hoeft geen aandeelhouder te blijven van (bijvoorbeeld) een BV die over de grens naar Duitsland verdwijnt. Ook Van Schilfgaarde meende dat een wettelijk uittreedrecht zinvol kon zijn. Hij knoopte aan bij de bestaande uittreding. Een wettelijk uittreedrecht moest gelden voor de aandeelhouder die in zijn vermogensbelangen wordt geschaad.8 De Kluiver ging een stap verder. Hij meende dat naar Nederlands recht een algemeen uittredingsrecht voor de aandeelhouder gebaseerd kan worden op de redelijkheid en billijkheid van art. 2:8 BW.9 Met de aanwezigheid van een wettelijk uitgewerkte geschillen-regeling ligt het volgens mij niet direct voor de hand om zo'n uittredingsvordering toe te wijzen. Mijns inziens zal een afgewogen geschillenregeling met een door de rechter zorgvuldig toegepaste belangenafweging en toetsing van de norm voldoende uitweg bieden.

De geschillenregeling vormt het sluitstuk van de bescherming van de minderheidsaandeelhouder van een BV. Dit is één van de redenen voor de wijziging van de geschillenregeling met de invoering van de Flex-BV. De vergaande inrichtingsvrijheid kan meebrengen dat de minderheidsaandeelhouder in een benarde positie komt te verkeren. Niet alleen is de aandelenoverdracht door de afwezigheid van een markt voor aandelen in besloten verhoudingen bemoeilijkt, ook de eventuele aanwezigheid van de blokkeringsregeling draagt bij aan de onverkoopbaarheid van de aandelen.10 Met de geschillenregeling wordt de minderheidsaandeelhouder een uitweg geboden. Hij kan immers niet gedwongen blijven in de benarde positie te berusten. Dit staat in het verenigingsrecht bekend als de 'negatieve verenigingsvrijheid'.11 De verplichtingen die voor een lid van een vereniging (of een cooperatie) gelden, mogen niet dusdanig strikt van aard zijn, dat zijn uittreding feitelijk onmogelijk wordt. Een soortgelijke gedachte geldt voor de positie van de aandeelhouder evenzeer. Hij mag geen gevangene van zijn eigen aandeelhouderschap worden.