7.3.4 Kwalificatie van overige kleding en van omgangsvormen als uiting van godsdienst door de CGB

De standaardbenadering van de CGB, die de zelfdefinitie van de drager van de gelaatsbedekkende kleding als uitgangspunt neemt, werd door de CGB ook gebruikt in verschillende zaken over andere religieuze uitingen en gedragingen. Voor het eerst treffen we deze redenering aan ten aanzien van het dragen van een hoofddoek (1995),1 bidden (1997),2 het dragen van een tulband (1997)3 en het niet willen handen schudden met iemand van de andere sekse (1998).4 Markant is dat er geen CGB-oordelen zijn over het dragen van een keppel of kruisje. De meeste uitingen en gedragingen die een grond vormen voor onderscheid zijn van islamitische origine. Wel blijkt uit overwegingen van de CGB in het kader van andere religieuze uitingen en gedragingen dat zij het dragen van een keppel of kruisje eveneens kwalificeert als godsdienstige uiting of gedraging.5 In alle bovengenoemde zaken gaat de commissie uit van de interpretatie die de klagende partij van zijn of haar (door de klager of klaagster als religieus aangemerkt) handelen geeft.6 Dat sommige andere gelovigen binnen de betreffende religieuze geloofsgemeenschap hierover anders denken doet daaraan niet af.7 Annotator Vermeulen verwoordt deze redenering als volgt:

Opmerkenswaardig is dat de CGB in met name de wat oudere oordelen deze subjectiverende kwalificatie enigszins ontkracht door te stellen dat zuiver individuele en subjectieve opvattingen en de uitingen en gedragingen die daaruit volgen niet worden beschermd. Dit voorbehoud brengt de CGB bijvoorbeeld naar voren in de wat oudere zaken met betrekking tot het dragen van een hoofddoek of het weigeren om handen te schudden van iemand van de andere sekse.9 Bijvoorbeeld in een zaak met betrekking tot een man die niet was aangenomen voor de functie van reproductiemedewerker op een school omdat hij had aangekondigd vrouwen op grond van zijn geloof geen hand te zullen geven. De CGB stelt dat, hoewel de justitiabele niet heeft verwezen naar

dit geen reden is om aan te nemen ‘… dat het niet geven van een hand, hoofdzakelijk of zelfs uitsluitend, stoelt op een individuele, subjectieve opvatting’. Dat het niet willen handen schudden geen volstrekt subjectieve opvatting is, blijkt volgens de CGB uit het feit dat de CGB met enige regelmaat klachten krijgt van moslims die beweren om deze gedraging te zijn gediscrimineerd. Daarom is het volgens de CGB aannemelijk dat het niet geven van een hand aan een persoon van het andere geslacht een gedraging is die uitdrukking kan geven aan een geloofsopvatting.10 De CGB refereert in deze zaak aan het leerstuk van de interpretatieve terughoudendheid en stelt dat het niet aan haar is om te treden in verschillen van meningen over theologische leerstellingen, die hun weerslag kunnen hebben op de wijze waarop personen uiting kunnen geven aan hun godsdienst. Tegelijkertijd impliceren bovenstaande overwegingen dat indien een uiting of gedraging voortvloeit uit een louter individuele, subjectieve opvatting er minder belang dient te worden gehecht aan het leerstuk van interpretatieve terughoudendheid. Voor dergelijke uitingen geldt kennelijk dat ze niet worden beschouwd als religieuze uiting in juridische zin.11

Bij deze consequentie zijn de nodige kanttekeningen te maken. Kennelijk is de CGB niet geheel overtuigd van de zelfdefinitie van het rechtssubject, maar vindt zij dat de uiteindelijke kwalificatie toch wel iets objectiefs in zich moet dragen, in de zin dat de opvatting niet geheel subjectief mag zijn maar op de een of andere manier moet aansluiten bij een bestaande religieuze stroming. Om die reden verwijst de CGB naar de regelmaat waarmee zij klachten krijgt over discriminatie vanwege het niet willen handen schudden door moslims. Eigenlijk past de CGB daarmee een objectiverende kwalificatie toe. Ze hanteert criteria met een algemeen karakter buiten het rechtssubject om. We hebben gezien dat ook het EHRM in het arrest S.A.S. v Frankrijk terughoudend is om een subjectiverende kwalificatie toe te passen. Uit dit arrest bleek dat ook het EHRM impliciet waarde eraan hecht dat een uiting of gedraging niet volledig subjectief is maar voldoende relatie heeft met een bekende godsdienst of levensovertuiging. Uitingen of gedraging met een volledig subjectieve basis worden niet beschermd. Waarom is dat? Waarom zou een individuele gelovige niet een geheel eigen interpretatie mogen hebben van bepaalde theologische uitgangspunten en daarin bescherming verdienen? Wat is het verschil tussen het individu en een kleine religieuze minderheid?12 De uiterste consequentie van de redenering dat een geloofsuiting of gedraging niet geheel individueel mag zijn, is dat belangrijke religieuze ‘hervormers’ (bijv. Jezus, Abraham, Paulus, Luther, Calvijn, Mohammed etc.) geen aanspraak zouden kunnen maken op de godsdienstvrijheid omdat hun opvatting te subjectief is. Toch zou men kunnen betogen dat de godsdienstvrijheid juist voor deze ‘dissenters’, en voor de samenleving, van grote betekenis is.13