6.3.4 Verlengd eigendomsvoorbehoud

258. Een zuivere samenloop van een dubbele levering bij voorbaat kan zich voordoen bij een zogeheten verlengd eigendomsvoorbehoud. De leverancier die zijn goederen levert onder eigendomsvoorbehoud, behoudt de volledige gerechtigdheid tot het geleverde onder (in de regel opschortende) voorwaarde van voldoening (art. 3:92 BW). Hierdoor kan hij deze goederen als rechthebbende opeisen, wanneer de afnemer niet aan zijn verplichtingen voldoet. Dit recht van de leverancier is in beginsel ook inroepbaar tegen derden die hun rechten op het goed ontlenen aan de afnemer. Indien de afnemer het goed bij voorbaat heeft geleverd, krijgt deze levering pas werking zodra het eigendomsvoorbehoud eindigt en de afnemer aldus het goed (onvoorwaardelijk) verkrijgt. Het eigendomsvoorbehoud kan eindigen doordat de leverancier wordt voldaan ter zake van de verbintenissen waarvoor het is bedongen of indien de leverancier en de afnemer door middel van een daartoe strekkende overeenkomst afstand doen van het voorbehoud.1 Het recht van de leverancier kan echter ook vervallen als gevolg van een (bevoegde) doorverkoop door de afnemer. De afnemer kan op grond van zijn rechtsverhouding met de leverancier (beschikkings) bevoegd zijn om de onder eigendomsvoorbehoud geleverde goederen te vervreemden in de normale uitoefening van zijn bedrijf.2 Tot slot kan de voorbehouden eigendom tenietgaan doordat de afnemer, bijvoorbeeld in een proces van fabricage of assemblage, de geleverde zaken bewerkt, verwerkt of bevestigt aan andere zaken. De eigendom van geleverde zaken kan als gevolg hiervan door zaaksvorming, natrekking of vermenging tenietgaan.

De leverancier kan ter aanvulling zijn eigendomsvoorbehoud ‘verlengen’ tot de vorderingen die de afnemer uit doorverkoop zal verkrijgen en roerende zaken die (mede) het product zullen zijn van de toegeleverde zaken. Dit ‘verlengde eigendomsvoorbehoud’ kan eruit bestaan dat de afnemer de genoemde vorderingen en zaken bij voorbaat verpandt aan de leverancier.3 Deze verpanding bij voorbaat kan samenlopen met een verpanding bij voorbaat ten gunste van een andere financier van de afnemer, zoals de bank die een bedrijfsfinanciering heeft verstrekt of een factormaatschappij die financiert op basis van de vorderingen of voorraad. Op deze dubbele verpanding bij voorbaat is de prioriteitsregel van art. 3:97 lid 2 BW onverkort van toepassing: de eerdere verpanding gaat in rang boven de latere. Dit zal in de regel meebrengen dat de leverancier een tweederangs pandrecht verkrijgt, aangezien de verpanding bij voorbaat ten behoeve van de andere financier doorgaans eerder in tijd zal zijn voltooid.4

259. Verdient de positie van de leverancier bij een verlengd eigendomsvoorbehoud versterking ten opzichte van een eerdere financier die bij voorbaat pandrechten heeft verkregen? De voorstanders vinden een rechtvaardiging daarvoor in de gedachte dat de leverancier eigenlijk nauwer verbonden is met de vordering uit doorverkoop of de geproduceerde nieuwe zaak dan de financier. Immers, zonder de leverancier zou van de doorverkoop of de verwerking van de zaak in het geheel geen sprake zijn geweest.5 Bovendien zou de leverancier – in schril contrast met de bancair financier – in de praktijk geen “adequate zekerheid” kunnen bedingen, zo lijkt de gedachte.

De wens om de leverancier een betere zekerheidspositie te verschaffen zou vervuld kunnen worden door een uitzondering te aanvaarden op de prioriteitsregel van art. 3:97 lid 2 BW. Daarvoor biedt de regeling naar mijn opvatting echter geen ruimte. Het verlaten van een duidelijke regel die de onderlinge rangorde bepaalt ten gunste van een regel die is gebaseerd op het criterium van een veronderstelde “nauwste band” tot het zekerheidsobject, lijkt mij daarnaast een hellend vlak. De door financiers, ook van leverancierskrediet, gewenste rechtszekerheid omtrent de omvang en waarde van hun onderpand is daar niet mee gediend. Het risico bestaat dat in een dergelijk stelsel financiers aan dezelfde pandgever minder kredietruimte wensen te verstrekken of slechts tegen hogere kosten, zonder dat dit nadeel voldoende wordt gecompenseerd door betere voorwaarden verbonden aan het leverancierskrediet.10

Daar komt bij dat het in mijn ogen niet noodzakelijk is om het ‘verlengd eigendomsvoorbehoud’ van rechtswege voorrang te verlenen boven een eerder gevestigd pandrecht van een andere financier. Ten eerste kunnen de leverancier en de eerdere financier hun onderlinge rang vrijwillig herschikken ten gunste van de leverancier.11 Indien de leverancier economisch onmisbaar is voor de onderneming van de afnemer, zal ook de financier overtuigd kunnen raken van het belang van een dergelijke rangwisseling voor alle betrokkenen. Een financier kan onder bijzondere omstandigheden op grond van bijvoorbeeld misbruik van bevoegdheid gedwongen worden medewerking te verlenen aan een rangwisseling. Ook zou een dergelijke plicht uit de zorgplicht van de bancair financier ten opzichte van zijn cliënt kunnen voortvloeien.12 De leverancier die geen prioriteit kan bedingen in verhouding tot (een redelijk handelend) financier, bijvoorbeeld omdat hij goederen levert die de afnemer ook elders kan betrekken, verdient naar mijn mening evenmin prioriteit van rechtswege.

Ten tweede komt de leverancier als tweederangs pandhouder een beroep toe op het ‘voorrecht van uitwinning’ van art. 3:234 lid 2 BW.13 Uit deze bepaling volgt dat indien voor een zelfde vordering twee of meer goederen verpand of verhypothekeerd zijn en op één daarvan een beperkt recht rust dat de schuldeiser bij executie niet behoeft te eerbiedigen, de beperkt gerechtigde kan verlangen dat de schuldeiser eerst het andere goed in een executie betrekt.14 Deze subsidiariteitsgedachte brengt mee dat de hoogst gerangschikte pandhouder niet tot uitwinning mag overgaan van de goederen die met een tweederangs pandrecht zijn belast, zolang hij redelijkerwijs op de overige verpande goederen van de schuldenaar verhaal kan nemen. De tweederangs pandhouder kan zo nodig daarvoor in aanmerking komende goederen van de schuldenaar aanwijzen. Daarnaast vloeit uit deze subsidiariteitsgedachte voort dat, indien een aantal verpande goederen van de schuldenaar zijn uitgewonnen en zich daaronder enkele goederen bevonden waarop een tweederangs pandrecht rustte, bij de verdeling van de opbrengst de hoogst gerangschikte pandhouder eerst zoveel mogelijk dient te worden voldaan uit de opbrengst van de goederen waarop geen tweede pandrecht rustte. Pas wanneer die opbrengst niet toereikend is om de eerste pandhouder te voldoen, zal hem zoveel als nodig is worden uitgekeerd uit de opbrengst van de goederen waarop het tweede pandrecht rustte.15 Voor zover redelijkerwijs mogelijk, dient de leverancier als tweederangs pandhouder te worden ontzien door de hoogstgerangschikte pandhouder. Met dit stelsel wordt naar mijn opvatting al voldoende tegemoetgekomen aan het belang van de leverancier om zich te kunnen verhalen op de vorderingen uit doorverkoop van zijn goederen of op de (mede) uit zijn goederen gevormde zaken.

Al met al zie ik onvoldoende gronden om een leverancier met verlengd eigendomsvoorbehoud van rechtswege prioriteit te verlenen boven een eerder bij voorbaat gevestigd pandrecht ten behoeve van een andere schuldeiser. De prioriteitsregel van art. 3:97 lid 2 BW leent zich in dit geval voor onverkorte toepassing.16