4.3.3.3 De gevolgen van emoties

Door de ervaring van verschillende emoties kan de rechter geïrriteerder of meer gesloten reageren op partijen. Bovendien kan de rechter de houding van partijen (en advocaten) of opmerkingen van partijen (en advocaten) anders opvatten dan de rechter zou doen wanneer hij emotioneel ‘neutraal’ zou zijn. De emoties van de rechter hebben invloed op zijn beeldvorming met betrekking tot de feiten van de zaak, de partijen en de advocaten. Onderzoek toont aan dat naarmate iemand meer wordt geconfronteerd met negatief geladen informatie, diegene zijn omgeving eveneens negatiever beoordeelt.1 Vertaald naar de rechtszitting kan dit effect betekenen dat indien de rechter meer negatief is ingesteld door bijvoorbeeld gebeurtenissen thuis, hij ook negatiever zal reageren op partijen. Deze negatieve reactie op partijen kan tot meer negatieve reacties van partijen leiden. Zo vertonen subjecten bij wie het Afrikaans- Amerikaanse stereotype is geactiveerd, dat de trait construct vijandigheid bevat, vijandiger gedrag naar de onderzoeker dan de subjecten bij wie dit stereotype niet eerst is geactiveerd. De activering van een stereotype beeld kan tot gevolg hebben dat de rechter zich op een andere manier gedraagt jegens een partij. Het gedrag van de rechter wekt vervolgens juist het stereotype gedrag op bij die partij. Dit kan de rechter interpreteren als een bevestiging van zijn stereotype beeld. Onderzoek laat dit proces onder meer zien bij een vijandig stereotype beeld van de Afrikaans-Amerikaanse man. Het stereotype leidt tot meer vijandig gedrag van het subject en meer vijandig gedrag door de Afrikaans-Amerikaanse man jegens het subject.2

Is de rechter chagrijnig dan kan een partij eveneens sneller chagrijnig reageren. Dit gedrag van de partij kan een vertekend beeld van de partij bij de rechter veroorzaken. Bovendien kunnen negatieve gevoelens bij de rechter leiden tot suboptimale keuzes.3 Een voorbeeld is de waardering van bewijs in het vrije bewijsstelsel.4 Een lichte vrees voor de invloed van emoties op het rechterlijk oordeel is dan ook op zijn plaats. Het enkel ontkennen van deze invloed door te stellen dat een goede rechter geen invloed ondervindt van zijn emoties, is nutteloos.

De eigen uitgangspunten, de eigen opvoeding en achtergrond van de rechter verdwijnen tijdens de rechtersopleiding meer naar de achtergrond, maar nooit helemaal. Zij maken in theorie plaats voor een rechter die neutraal, transparant, onpartijdig en onafhankelijk is. Dat is dan ook het uitgangspunt. Slechts in uitzonderingsgevallen is plaats voor wraking van en/of verschoning door de rechter. De middelen die het recht toekent aan de rechter veronderstellen dat de rechter zijn emoties aan de kant kan zetten. Dit is een te versimpelde weergave van de realiteit. De rechter maakt bij zijn oordeel bovendien een soort ‘sprong’ in juridisch opzicht. Het oordeel is daardoor onderhevig aan subjectiviteit.5 Er is geen standaard methode voorhanden om de invloed van emoties te controleren. Emoties staan juist bekend om hun oncontroleerbaarheid. Er zijn wel verschillende hulpmiddelen die de rechter kunnen helpen de subjectiviteit van het oordeel als gevolg van beïnvloeding door emoties te beperken. Hier ga ik in par. 4.4 nader op in.