8.2.4.2.1.1 Een rechtstreekse en onmiddellijke samenhang met belaste handelingen

In de vorige paragraaf is besproken wanneer het recht op btw-aftrek ontstaat. Het ontstaan van het recht op btw-aftrek zegt nog niets over de omvang van het recht op btw-aftrek. Voor de omvang van het recht op btw-aftrek is enkel het daadwerkelijke of voorgenomen gebruik van belang.1 Uit art. 168 Btw-richtlijn volgt dat recht op btw-aftrek bestaat voor zover de afgenomen goederen en diensten door de belastingplichtige worden gebruikt voor belaste handelingen. Maar wanneer is daarvan sprake? In het BLP Group-arrest heeft het Hof die vraag als volgt beantwoord: het recht op btw-aftrek vereist een rechtstreekse en onmiddellijke samenhang tussen de betrokken goederen en diensten en de belaste handelingen. De verworven goederen of diensten moeten volgens het Hof objectief met de belaste handelingen samenhangen; het doel dat de belastingplichtige met de uitgaande handelingen uiteindelijk (lees: onrechtstreeks of middellijk) beoogt te bereiken is niet relevant.2 Sindsdien is het criterium ‘rechtstreekse en onmiddellijke samenhang of, zoals het Hof van Justitie het ook wel verwoordt, ‘rechtstreeks en onmiddellijk verband’ leidend voor de vaststelling of sprake is van gebruik voor belaste handelingen.3

In de Nederlandse vertaling van het BLP Group-arrest gebruikt het Hof van Justitie voor de samenhang tussen de afgenomen goederen en diensten en de belaste handelingen twee nevenschikkende bijvoeglijke naamwoorden: rechtstreeks en onmiddellijk. Dit is geen vertaalfout, aangezien in de procestaal, het Engels, de adjectieven ‘direct and immediate’ worden gebruikt. Het Hof heeft niet gemotiveerd waarom het dit doet. Het komt mij voor dat deze woorden geen verschillende betekenis hebben en dat derhalve sprake is van een tautologie.4 Dat het Hof in het BLP-arrest ter onderbouwing van het criterium ‘rechtstreekse en onmiddellijke samenhang’ wijst op (thans) art. 1 lid 2 en (thans) art. 169, onderdeel c Btw-richtlijn waarin uitsluitend het woord ‘rechtstreeks’ voorkomt, sterkt mij in die opvatting. Voormelde opvatting sluit ook aan bij het Nederlandse spraakgebruik op grond waarvan het begrip ‘onmiddellijk’ rechtstreeks betekent.5 Het is naar mijn mening niet uitgesloten dat het gebruik van de adjectieven rechtstreeks en onmiddellijk louter te danken is aan het leentjebuur spelen bij het civiele recht van de lidstaten. Op grond van art. 1231-4 van de Franse Code civil komt bij wanprestatie alleen de schade voor vergoeding in aanmerking die het rechtstreekse en onmiddellijke gevolg (‘suite immédiate et directe’) is van de wanprestatie. Dit veronderstelt dat de wanprestatie een conditio sine qua non is voor de schade.6 De Hoge Raad heeft zich in Nederland in een ver verleden in soortgelijke bewoordingen uitgelaten door voorop te stellen dat alleen de schade die het rechtstreekse en onmiddellijke gevolg is van een onrechtmatige daad voor schadevergoeding in aanmerking kan komen.7 Bij dit criterium ‘rechtstreeks en onmiddellijk gevolg’ gaat het – net als bij de rechtstreekse en onmiddellijke samenhang in de btw (zie paragrafen 8.2.4.2.2.2 en 8.2.4.2.3.1) – om het vaststellen van een oorzakelijk verband.8 Of het criterium ‘rechtstreekse en onmiddellijke samenhang’ een civielrechtelijke ent is die door het Hof van Justitie aan de boom van de Europese btw is vastgemaakt, behoort tot het geheim van de Luxemburgse raadkamer. Ik volsta daarom met de constatering dat het gebruik van de adjectieven ‘rechtstreeks en onmiddellijk’ om een nauw verband te duiden reeds (lang) voor het BLP Group-arrest voorkwam in het civiele recht van de lidstaten. Het Hof van Justitie heeft het criterium ‘rechtstreekse en onmiddellijke samenhang’ in het Midland Bank-arrest nader ingevuld. Hierop wordt in de volgende paragraaf ingegaan.