2.2.1.1 Het ontbreken van overheidsbemoeienis

Al ver voor de Franse tijd kende het gebied dat nu Nederland is talrijke stichtingen.1 Na de inlijving van het Koninkrijk Holland bij het Franse keizerrijk werd de situatie duidelijk anders. Na de inlijving werden de Franse wetten van toepassing. Deze wetten maakten het onmogelijk nog stichtingen op te richten.2

Na de herkregen onafhankelijkheid van Frankrijk werd in 1838 het Burgerlijk Wetboek ingevoerd. In dit wetboek was niets bepaald ten aanzien van stichtingen. In de praktijk werden bestaande stichtingen niettemin erkend.3 De vraag was echter of het nog mogelijk was nieuwe stichtingen op te richten (hoewel dit in de praktijk nog steeds gebeurde). Het antwoord kwam van de Hoge Raad.4 In zijn arrest van 30 juni 1882 oordeelde de Hoge Raad dat de oprichting van een stichting mogelijk is en dat, in tegenstelling tot de NV en de vereniging,5 daarvoor geen overheidstoestemming nodig is.6 Hierna heeft het tot 1957 geduurd voordat ten aanzien van de stichting wetgeving gold.7

Door de onbeperkte mogelijkheid zonder overheidsbemoeienis een stichting op te richten en het ontbreken van een wettelijke regeling van de stichting, heeft de stichting zich kunnen ontwikkelen van doelvermogen naar doelorganisatie.8 Wetgeving die dus noch knellend, noch richtinggevend kon zijn.9 De Wet op stichtingen en, later, de regeling van de stichting in Boek 2 BW hebben aan de flexibiliteit van de stichting geen afbreuk gedaan. Sterker nog, onder vigeur van deze wetten, heeft de stichting zich in Nederland verder kunnen ontwikkelen tot dé rechtsvorm voor niet op direct voordeel voor derden gerichte organisaties. Het al dan niet hebben van een vermogen is volledig op de achtergrond geraakt. In Nederland is de stichting als doelvermogen dan ook eerder uitzondering dan regel.10

De ontwikkeling van doelvermogen naar doelorganisatie ging niet zonder slag of stoot. Vooral Jac. W. van den Biesen, advocaat te Breda en tevens lid van de Tweede Kamer en later van de Eerste Kamer, was een sterk voorvechter van de stichting als doelvermogen.11 Ook de grote voorvechter van de moderne stichting mag niet ongenoemd blijven, L.C. Besier. In zijn proefschrift uit 1891 toont Besier zijn ideeën ten aanzien van de stichting.12 Zijn gedachten doen ook in de huidige tijd nog zeer modern aan. Bij gebrek aan een wettelijke regeling, geeft Besier de volgende omschrijving van de stichting:

Toch is ook vandaag de dag de ‘stichting-als-doelvermogen-gedachte’ nog niet helemaal uitgewist. In de casus van Rechtbank Rotterdam 25 mei 201114 speelde het volgende. De in 2010 overleden erflater heeft in 1992 een vereniging tot erfgenaam benoemd. Deze vereniging exploiteerde destijds verpleeghuis De Vijf Havens. Deze vereniging wordt ontbonden in 1998. Bij de rechtbank vorderen Stichting Vrienden Van De Stichting De Stromen en Stichting De Stromen Opmaat Groep, die tegenwoordig verpleeghuis De Vijf Havens exploiteren, primair een verklaring voor recht dat zij door uitleg de erfgenamen van erflater zijn (artikel 4:46 BW). Subsidiair vorderen de beide genoemde stichtingen aanvulling van de uiterste wil zodat zij erfgenamen van de erflater zijn in plaats van de ontbonden vereniging (artikel 4:47 BW). De stichtingen stellen daartoe dat indien de erflater op de hoogte zou zijn geweest van de onmogelijkheid van uitvoering van zijn uiterste wil door de ontbinding van de vereniging en de voortzetting van de activiteiten van de vereniging door een van de stichtingen, hij zijn uiterste wil zou hebben gewijzigd en Stichting Vrienden Van De Stichting De Stromen zou hebben aangewezen als begunstigde. De rechtbank wijst de primaire vordering af en de subsidiaire vordering toe. Het oordeel van de rechtbank impliceert dat zij van oordeel is dat de erflater een doelvermogen (verpleeghuis De Vijf Havens)15 tot erfgenaam heeft willen benoemen. Ik meen daarom dat deze uitspraak onjuist is. Het verpleeghuis is immers geen drager van rechten en plichten maar dat is de rechtspersoon die het verpleeghuis exploiteert. Als deze niet meer bestaat, vervalt een making aan die rechtspersoon.16 Hoe zou het oordeel van de rechtbank zijn geweest als de erflater in zijn uiterste wil een making had opgenomen (zonder plaatsvervulling) voor zijn nicht A die hem zo liefdevol heeft verzorgd, maar bij het overlijden van de erflater blijkt dat nicht A is vooroverleden en nicht B de laatste jaren de erflater even liefdevol heeft verzorgd als nicht A daarvoor? Zou Rechtbank Rotterdam dan ook tot het oordeel zijn gekomen dat de making voor nicht B bestemd was?

Ook in de literatuur komt nog sporadisch de gedachte voor dat de stichting in wezen niet meer is dan een doelvermogen.17

Dat de stichting zich in Nederland heeft kunnen ontwikkelen van doelvermogen naar doelorganisatie kan voor een belangrijk deel op het conto worden geschreven van het ontbreken van overheidsbemoeienis, zo bleek eerder al. Dit betrof echter de afwezigheid van bemoeienis van het departement van Justitie. Het ingrijpen in het economische leven door het departement van Economische Zaken heeft namelijk wel grote invloed gehad op het denken over en het functioneren van de stichting in Nederland.