4.3.1.3 De verhouding tussen de rechtspersoonrechtelijke regels en contractuele regels van de deelrechtsorde

Een voorbeeld dat overeenkomsten ten aanzien van de gang van zaken binnen de rechtspersoon losstaan van de deelrechtsorde biedt de rechtspraak2 van de Hoge Raad ten aanzien van stemovereenkomsten. Daarin heeft de Hoge Raad zich onder meer uitgelaten over de situatie dat een aandeelhouder zich verbindt om in de aandeelhoudersvergadering op een bepaalde manier te stemmen, maar vervolgens toch anders stemt (dus in strijd met de desbetreffende overeenkomst). De Hoge Raad oordeelde dat een aldus uitgebrachte stem geldig is. Dat oordeel is nog steeds actueel: stemmen zijn immers slechts nietig in de gevallen dat een eenzijdige rechtshandeling nietig is,3 terwijl strijdigheid met een contractuele verplichting geen nietigheidsgrond is. Dat neemt echter niet weg dat de desbetreffende aandeelhouder wel tekort komt in de nakoming van de stemovereenkomst.4 Naar aanleiding van de hierboven besproken arresten heeft Mohr opgemerkt dat ‘contractuele gebondenheid een verschijnsel is dat zich afspeelt buiten de vennootschappelijke deelrechtsorde’ en dat het vennootschaps- en contractenrecht ‘elkaar ongelijkvloers kruisen’.5

Een voorbeeld van dat overeenkomsten niet geheel los hoeven te staan van de deelrechtsorde is dat de aandeelhouders en de vennootschap een overeenkomst kunnen sluiten die zij (dan wel stilzwijgend dan wel expliciet) tevens bedoelen als een reglement in de zin van art. 2:15 lid 1 sub c BW. Ongeacht of een dergelijke overeenkomst kwalificeert als een reglement, geldt voorts dat de inhoud daarvan van invloed kan zijn op hetgeen de redelijkheid en billijkheid van art. 2:8 BW vordert van de rechtspersoon en de bij zijn organisatie betrokkenen.6 Dat lijkt ook onvermijdelijk, omdat de redelijkheid en billijkheid in beginsel trouw aan het gegeven woord vorderen.7 Evenwel zijn alle omstandigheden van het geval van belang bij het bepalen wat de redelijkheid en billijkheid in een concreet geval vordert.8 Het gegeven woord en de trouw die dit vereist, is slechts één van deze omstan-digheden en hoeft derhalve niet doorslaggevend te zijn.

De synthese van de twee bovengenoemde voorbeelden is dat een stem die in strijd met een stemovereenkomst is uitgebracht weliswaar geldig is, maar desondanks kan leiden (maar niet per se hoeft te leiden) tot een besluit dat in strijd is met een reglement en/of de redelijkheid en billijkheid. Een dergelijk besluit is vernietigbaar.9 Het kan echter ook de andere kant uitgaan. Zo overwoog het Hof Amsterdam dat een beroep op een aandeelhoudersovereenkomst die strijdig is met art. 2:244 BW al spoedig naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar moet worden geacht.10

Tevens kan de omstandigheid dat de organen van de vennootschap in strijd handelen met (aandeelhouders)overeenkomsten bijdragen aan het oordeel dat sprake is van wanbeleid.11 In de Cancun-beschikking overwoog de Hoge Raad dat in geval van een joint venture-vennootschap het belang van de vennootschap mede wordt bepaald door de aard en inhoud van de tussen de aandeelhouders overeengekomen samenwerking.12 Evenwel oordeelt de ondernemingskamer ook met enige regelmaat dat verzoekers die in essentie uit zijn op nakoming van overeenkomsten bij haar in de rechtspersoonrechtelijke enquéteprocedure aan het verkeerde adres zijn.13

Een verder voorbeeld hoe contractuele bepalingen kunnen doorwerken in de rechtspersoonrechtelijke verhoudingen is het BoVe-arrest.14 Dit arrest zag op art. 2:256 (oud) BW. Op grond daarvan was een bestuurder, behoudens een afwijkende statutaire regeling, niet bevoegd om de vennootschap te vertegenwoordigen in geval van “tegenstrijdig belang”. In dat geval kon de aandeelhoudersvergadering tevens een bijzondere vertegenwoordiger aanwijzen die de vennootschap ter zake van de desbetreffende rechtshandeling kon vertegenwoordigen. Voor het benoemen van een dergelijke vertegenwoordiger was een formeel aandeelhoudersbesluit vereist.15 Op deze regel aanvaardde de Hoge Raad echter een uitzondering voor het geval onmiskenbaar duidelijk is dat de aandeelhouders de mogelijkheid van het bestaan van een tegenstrijdig belang onder ogen hebben gezien en tevoren ondubbelzinnig hebben ingestemd met het optreden van de betrokken bestuurder als (bijzondere) vertegenwoordiger van de vennootschap. Die ondubbelzinnige instemming volgde in het BoVe-arrest uit het aangaan van een raamovereenkomst die noopte tot het verrichten van de desbetreffende “tegenstrijdig belang” rechtshandelingen.

Daartegenover staat weer dat omtrent de inhoud van rechtspersoonrechtelijke regels als statuten en reglementen andere regels gelden dan voor overeenkomsten. Zo is een besluit tot statutenwijziging nietig voor zover daarmee wordt beoogd om statuten tot stand te brengen die strijdig zijn met de dwingendrechtelijke bepalingen van Boek 2 BW.16 Een overeenkomst die strijdig is met de bepalingen van Boek 2 BW is echter niet noodzakelijkerwijs nietig. Een dergelijke overeenkomst kan nietig zijn wegens strijd met de openbare orde of goede zeden,17 maar dat is niet noodzakelijkerwijs het geval. Of sprake is van een nietige overeenkomst hangt onder meer af van (i) welke belangen door de geschonden regel worden beschermd, (ii) of door de inbreuk op de regel fundamentele beginselen worden geschonden, (iii) of partijen zich van de inbreuk op de regel bewust waren, en (iv) of de regel in een sanctie voorziet.18 Dit betekent dat statuten en overeenkomsten in voorkomende gevallen van elkaar afwijkende regelingen kunnen bevatten.19