Einde inhoudsopgave
Nemo tenetur in belastingzaken (FM nr. 150) 2017/8.4.2.2
8.4.2.2 Latente werking strekt zich niet uit tot startinformatie
Mr. L.C.A. Wijsman, datum 27-11-2016
- Datum
27-11-2016
- Auteur
Mr. L.C.A. Wijsman
- JCDI
JCDI:ADS492318:1
- Vakgebied(en)
Belastingrecht algemeen / Algemeen
Voetnoten
Voetnoten
In deze zin: Knigge, noot onder EHRM 17 december 1996 (Saunders t. Verenigd Koninkrijk), NJ 1997, 699, pt. 3.
EHRM 19 september 2000 (I.J.L. e.a. t. Verenigd Koninkrijk).
A-G Knigge, conclusie bij HR 19 september 2006, NJ 2007, 39, pt. 59.
EHRM 21 september 1994 (Fayed t. Verenigd Koninkrijk), NJ 1995, 463.
EHRM 19 september 2000 (I.J.L. e.a. t. Verenigd Koninkrijk), § 100-101.
Vgl. A-G Knigge, conclusie bij HR 19 september 2006, NJ 2007, 39, pt. 60.
Ik wijs er nog op dat het enkele feit dat in de toezichtssfeer (schriftelijke) verklaringen zijn afgedwongen, niet betekent dat de vervolgende autoriteiten in de ‘charge’-fase niet meer dezelfde verklaring zouden mogen vorderen (vgl. § 7.5 hiervoor betreffende EHRM 1 juni 2010 (Gäfgen t. Duitsland), NJ 2010, 628 (m.nt. Buruma)). Die vordering kan wel afstuiten op het zwijgrecht. Vgl. HR 21 december 2010, NJ 2011, 425. Daarin stelde de verdachte zich op het standpunt dat uit Saunders volgt, dat nu een toezichthouder bepaalde stukken had gevorderd, die niet meer strafrechtelijk kunnen worden gebruikt en daarom niet hoefde te worden voldaan aan een vordering tot uitlevering van die stukken door de vervolgende autoriteiten. Mijns inziens lopen hier twee vraagstukken door elkaar heen, te weten bewijsgaring en bewijsgebruik.
Het Saunders-arrest maakt wel duidelijk dat de latente werkingssfeer van het niet-meewerkrecht in ieder geval gedwongen verklaringen omvat, die de verdachte tijdens het latere strafproces kunnen belasten. Dit kan zijn in de vorm van bewijslevering door de vervolgende autoriteiten. Noodzakelijk is dat niet. Als gezegd werden de van Saunders afgedwongen verklaringen ook gebruikt om diens eerlijkheid en versie van de feiten in twijfel te trekken.
Het EHRM lijkt de notie van zelfbelasting echter niet zo ruim op te vatten, dat die zich ook verzet tegen het gebruik van de van de verdachte afgedwongen verklaringen als (start)informatie voor verder (repressief) onderzoek. Het Saunders-arrest geeft hierover geen uitsluitsel. In zijn noot onder het arrest wijst Knigge op de dissenting opinion van rechter Morenilla, waarin die aangeeft zich te kunnen vinden in het meerderheidsstandpunt dat de onvrijwillig afgelegde verklaringen door de vervolgende autoriteiten zouden mogen worden gebruikt als basis voor verder (repressief) onderzoek. In het arrest is dit standpunt niet uitdrukkelijk terug te vinden. Weliswaar beperkt het Hof zijn oordeel tot het gebruik ‘during the trial proceedings’ (§ 74), maar om een verdergaand oordeel vroeg de casus ook niet.1 Saunders had bij het Hof enkel geklaagd over het belastend gebruik van de verklaringen ter zitting.
I.L.J. e.a.: gebruik verklaringen als startinformatie toelaatbaar(?)
Andere uitspraken van het Hof geven evenmin uitsluitsel over hoe het aankijkt tegen het gebruik van afgedwongen verklaringen als startinformatie voor verder onderzoek. Een aanwijzing dat het niet-meewerkrecht zich beperkt tot het belastend (bewijs)gebruik in het kader van de vervolging van de verdachte kan worden gelezen in I.J.L. e.a.2 Deze zaak kwam voort uit hetzelfde DTI-onderzoek als in Saunders. Los van de klacht van de klagers over het gebruik dat van hun verklaringen was gemaakt – het Hof verklaart deze klacht om dezelfde redenen als in Saunders gegrond – klaagden zij ook over de innige samenwerking tussen de DTI-inspectors en de vervolgende autoriteiten. In feite zou het DTI-onderzoek een verkapt opsporingsonderzoek zijn geweest, om zo het zwijgrecht te omzeilen.
Knigge wijst erop dat deze klacht op feitelijke gronden wordt verworpen.3 Dat de DTI informatie had verstrekt aan de vervolgende autoriteiten was op zichzelf geen bezwaar. Onder verwijzing naar Fayed4 (waarin de DTI-inspectors ook een rol speelden), overweegt het Hof dat wanneer bevoegdheden naar hun aard ‘investigative’ zijn, de eis dat ook het daarop steunende, voorbereidende onderzoek zou moeten voldoen aan de procedurele waarborgen in art. 6, een onnodige belemmering oplevert voor een effectieve handhaving van regels die in het algemeen belang zijn gesteld.5 art. 6 verschaft de verdachte niet het recht om niet te worden vervolgd. Het garandeert een recht op een behoorlijk proces.
Of uit deze overwegingen volgt dat het gebruik van afgedwongen verklaringen als startinformatie niet (snel) in strijd komt met art. 6 EVRM, is niet zeker.6 De werking van art. 6 EVRM ten aanzien van de bewijsgaring tijdens het voorbereidende onderzoek (Fayed), is een andere kwestie dan het gebruik ervan nadien (vgl. Saunders).
Onderscheid startinformatie en bewijs is niet scherp
Ik merk nog op dat het onderscheid tussen startinformatie en bewijs mede conceptueel van aard is. De grens tussen startinformatie en bewijs zal niet steeds duidelijk zijn. Buiten situaties waarin de autoriteiten (ineens) over doorslaggevend bewijs komen te beschikken (vgl. heterdaad), zal in de regel (enig) onderzoek nodig zijn. Verklaringen die aanvankelijk als startinformatie voor (verder) onderzoek dienen, kunnen later ook als (steun)bewijs dienen.7 Vgl. de situatie waarin het belastende (bewijs)karakter van een verklaring pas nadien blijkt. Bijvoorbeeld doordat van derden verkregen informatie de juistheid van die verklaring bevestigt of juist weerlegt, dan wel die verklaring in een heel ander daglicht stelt. Meer in het algemeen kan worden gezegd, dat naarmate de autoriteiten meer belastend bewijs tegen de verdachte vergaren, de criminal charge c.q. de vervolging dichterbij komt. Wat startbewijs leek, kan bewijs zijn (en andersom).