3.2.4.3 Aanvullende werking ten aanzien van een overeenkomst

Indien de inhoud van een overeenkomst niet duidelijk is, wordt de overeenkomst uitgelegd met behulp van de redelijkheid en billijkheid. Als die uitleg leidt tot de conclusie dat een leemte bestaat, licht Sieburgh toe dat dit op grond van de aanvullende werking van de redelijkheid en billijkheid tot gevolg kan hebben dat een nieuw, niet in de wet of in het contract te lezen, recht of verplichting aan de zijde van de schuldeiser of schuldenaar ontstaat1. Zij benoemt dat die aanvullende werking dus twee aspecten kan hebben: het bestaan van een verplichting van een partij tot het verrichten of nalaten van een handeling waarover niets is overeengekomen en het uitbreiden van een overeenkomst met andere rechtsgevolgen dan die zijn overeengekomen.2 Voor dit onderscheid verwijst zij naar een arrest van de Hoge Raad 14 juni 20133:

Voor wat betreft het aanvullen van rechtsgevolgen menen onder meer Sieburgh en Schelhaas dat pas een beroep op de redelijkheid en billijkheid gedaan kan worden, indien er geen wettelijke grondslag of een gewoonte is om die leemte aan te vullen.4 Die rangorde is echter niet terug te lezen in artikel 6:248 lid 1 BW.

Uit de wet volgt dat de toets van artikel 6:248 lid 1 BW een andere is dan die van lid 2 van voornoemd artikel. Dat de aanvullende werking van de redelijkheid en billijkheid een ander (minder verstrekkend) vereiste is dan de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid5, benadrukt de Hoge Raad in een arrest van 15 april 19946:

Indien een overheidsorgaan partij is bij een huurovereenkomst, kunnen er voor haar, buiten het contract en de redelijkheid en billijkheid, ook nog aanvullende verplichtingen volgen uit het beginsel ‘behoorlijk bestuur’. Zo toetste Hof ’s-Hertogenbosch (na terugverwijzing door de Hoge Raad) het handelen van een gemeente als verhuurder aan de algemene bepalingen van behoorlijk bestuur.8 Het ging in die kwestie om het gebruik van ruimtes op een industrieterrein. Er was zowel sprake van ‘legale ondernemers’ die bij de gemeente bekend waren en een vergoeding voldeden voor het bij hen in gebruik zijnde terrein9 als van ‘illegale ondernemers’ die elkaar opvolgden en waarvan niet duidelijk was welke oppervlaktes van de terreinen zij benutten10. Deze laatstgenoemde ondernemers waren goeddeels bij de gemeente onbekend en voldeden geen vergoeding voor het terreindeel dat zij in gebruik hadden genomen. De gemeente besloot het gehele terrein te laten ontruimen en bewerkstelligde dat allereerst ten aanzien van haar huurders en daarna van de overgebleven gebruikers (zijnde de illegale ondernemers).

Na de ontruiming van de huurders maakte de gemeente bij een van de legale ondernemers aanspraak op voldoening van een betalingsachterstand ten aanzien van twee door hem gehuurde terreinen. De huurder verweerde zich tegen deze betalingsplicht door te stellen dat de gemeente, door de huurpenningen van hem te vorderen terwijl zij illegale ondernemers zonder vergoeding delen terrein had laten gebruiken, in strijd handelde met het gelijkheidsbeginsel dat de gemeente in acht dient te nemen bij het uitoefenen van haar bevoegdheden met betrekking tot aan haar in eigendom toebehorende onroerende goederen. De huurder meende dan ook dat de vordering van de gemeente tot betaling van de huurachterstand niet te goeder trouw was ten opzichte van hemzelf, omdat het in strijd was met het gelijkheidsbeginsel.

De rechtbank oordeelde dat, ook al zou de gemeente onrechtmatig hebben gehandeld door een beleid te voeren zoals door de huurder werd gesteld, de huurder nog altijd gehouden was om de contractueel overeengekomen huurprijs te voldoen. De eventuele onrechtmatigheid van de gemeente zou enkel – zo overwoog de rechtbank – kunnen leiden tot een schadevergoedingsplicht, maar die was niet door de huurder gevorderd.11 De Hoge Raad acht dit oordeel van de rechtbank grond voor terugverwijzing:

Na terugwijzing buigt het hof zich opnieuw c.q. alsnog over het voornoemde verweer van de huurder en besluit dit niet te volgen:13

Het hof onderbouwt dit onder meer door aan te geven dat het vragen van een vergoeding aan de illegale ondernemers een lastige opgave zou zijn geweest voor de gemeente (gelet op de onbekendheid van de gebruikers en de in gebruik genomen delen van het terrein) en dat dit de gemeente tegengewerkt zou hebben, nu de gemeente voornemens was het terrein te ontruimen. Als de gemeente vooraf een vergoeding zou hebben gevraagd aan de illegale ondernemers, dan zouden zij zich op huurrechten hebben beroepen en zou die ontruiming lastiger zijn geweest. Van de gemeente kon om die reden niet verwacht worden dat zij de illegale ondernemers was gaan laten betalen vooruitlopend op de ontruiming.

Gemeentes worden dus aan strengere eisen gehouden dan andere partijen, omdat zij ook moeten voldoen aan de beginselen van behoorlijk bestuur. In het genoemde voorbeeld werd echter nog altijd rekening gehouden met alle omstandigheden van het geval (gelijk aan de toetsing aan de redelijkheid en billijkheid), getuige de overwegingen van het hof.