3.2.2 De liberale rechtsstaat

Rechtsbescherming is derhalve mede door hun toedoen geworden tot een belangrijk thema in de ontwikkeling van de liberale rechtsstaat. De vrijheid van burgers moest door middel van een stelsel van waarborgen worden beschermd tegen de overheid.1 Aan de overheid moest slechts zoveel macht worden overgedragen als voor het uitvoeren van een beperkt aantal opgedragen taken nodig was.2 Deze gewijzigde verhouding tussen burger en overheid vloeit voort uit een vernieuwd mensbeeld: de mens is een vrij en zelfstandig individu. De mate van vrijheid van de vrije en zelfstandige mens was in beginsel onbeperkt en werd slechts begrensd door de eventuele schade aan de vrijheid van de andere mens.3^,4 Dit zogeheten ‘schadebeginsel’ houdt volgens Mill in dat “the only purpose for which power can be rightfully exercised over any member of a civilized community, against his will, is to prevent harm to others”.

Het hiervoor beschreven vrijheidsideaal moet derhalve zoveel mogelijk door de overheid worden gerespecteerd. Inbreuken op de individuele vrijheid moeten gerechtvaardigd kunnen worden en gebaseerd zijn op wetten (het zogeheten legaliteitsbeginsel). Kant omschreef het als volgt: “Eine Verfassung von der grössten menschlichen Freiheit nach Gesetzen, welche machen, dass jedes Freiheit mit der anderen ihrer zusammen bestehen kann, ist [...] eine notwendige Idee”.5 De staat had als ‘sole purpose’ de vrijheid en veiligheid van burgers te garanderen. Hierbij kon gebruik worden gemaakt van sancties indien gebleken was dat wetten niet werden nageleefd.

Het legaliteitsbeginsel6 vergrootte derhalve de voorspelbaarheid van het staatshandelen en zorgde voor rechtszekerheid voor de burger. Daarmee zijn het legaliteitsbeginsel en het daarmee samenhangende vrijheidsbegrip de twee belangrijkste elementen van de ontwikkeling van de liberale rechtsstaat. De bron van het recht is de wet en niets anders dan de wet. Wet = recht.

De hiervoor beschreven visie op recht in de liberale rechtsstaat wordt ook wel geduid als ‘rechtspositivisme’. Een rechtspositivist ziet het recht als een gesloten systeem, in die zin dat het ‘de gelding van een rechtsnorm uitsluitend terugvoert tot een andere bevoegdheid verlenende rechtsnorm’.8 Volgens de rechtspositivist ontstaat zo een scherp en formeel onderscheid tussen wat recht is en wat niet. Ethische normen liggen in de visie van de rechtspositivist niet ten grondslag aan het rechtstelsel, dat volgens de regels van de logica wordt geconstrueerd.9 Aan de wijze waarop ze tot stand komen, maakt hij het onderscheid tussen rechtsnormen en andere normen. Naar de mening van Dworkin zal volgens de rechtspositivist, in geval van een geschil waarvoor het geldend recht geen oplossing aandraagt, de rechter moeten beslissen aan de hand van niet-juridische criteria.10 Het is derhalve niet zo dat binnen het rechtspositivisme geen betekenis toekomt aan beginselen. Politieke of ethische uitgangspunten kunnen wel degelijk een richtsnoer zijn voor rechtsvormende organen en daarmee invloed uitoefenen op het positieve recht. Een politiek of ethisch beginsel is voor de rechtspositivist echter geen rechtsbeginsel.