2.5.1 Informatierechten als uitkomst van een belangenafweging

Dat brengt mij bij de positie van de aandeelhouder. Uit de hiervoor omschreven functiescheiding en bevoegdheidsverdeling volgt reeds dat kapitaalverschaffers in beginsel geen toegang hebben tot informatie van de vennootschap. Uitsluitend het bestuur beschikt over die informatie in het kader van zijn leidinggevende functie.

Het voorgaande sluit aan bij de institutionele benadering van de vennootschap. De aandeelhouder staat in een lidmaatschapsverhouding tot de vennootschap.1 Aan deze lidmaatschapsverhouding ontleent de aandeelhouder echter niet het recht om te beschikken over het vermogen van de vennootschap en hij wordt evenmin gezien als (indirect) eigenaar van de vennootschap. De aandeelhouder kan derhalve geen aanspraak maken op informatie van de vennootschap uit hoofde van enig (‘afgeleid’) eigendomsrecht met betrekking tot die informatie.2 Het voorgaande brengt bijvoorbeeld ook mee dat de aandeelhouder geen bezichtigingsrecht heeft, dat hem toegang zou verschaffen tot de kantoren of fabrieken van de vennootschap anders dan ter kennisneming van aldaar ter inzage gelegde stukken.3 Voorts bestaat, als gezegd, tussen de verschillende organen van de vennootschap (en hun leden) geen hiërarchische relatie.4 De aandeelhouders ontlenen dus ook geen algemeen informatierecht aan een bijzondere machtspositie binnen de vennootschap.5 Aandeelhouders hebben kortom niet zonder meer recht op toegang tot informatie van de vennootschap.

De toegang van aandeelhouders tot informatie van de vennootschap dient derhalve te worden bepaald aan de hand van een belangenafweging. Van der Korst heeft informatierechten van aandeelhouders geduid als de resultante van de afweging tussen de vermogensrechtelijke- en zeggenschapsbelangen van aandeelhouders enerzijds en het belang van de vennootschap bij geheimhouding anderzijds.6 Deze benadering past bij de hiervoor geschetste belangenafweging die ten grondslag ligt aan transparantieplichten van de vennootschap. Het informatierecht van aandeelhouders begint derhalve daar waar de aandeelhouder een voldoende en redelijk belang heeft bij de informatie en eindigt daar waar een zwaarwichtig belang van de vennootschap zich tegen informatieverstrekking verzet.7 In de navolgende hoofdstukken zal ik enkele richtsnoeren bieden voor het maken van deze belangenafweging.

In het algemeen biedt artikel 2:8 BW de wettelijke grondslag voor deze belangenafweging en daarmee het informatierecht van aandeelhouders. In bepaalde gevallen blijkt het informatierecht echter uitdrukkelijk uit de wet. Ik zou menen dat een dergelijke lex specialis in wezen strekt tot codificatie van de uitkomst van de onderliggende belangenafweging.8 Ik denk dan met name aan het recht op inlichtingen,9 maar andere voorbeelden zijn het recht op inzage in het aandeelhoudersregister10 en het recht op inzage in de besluitenlijst van de algemene vergadering.11 Ook bij deze ‘gecodificeerde’ wettelijke informatierechten speelt artikel 2:8 BW echter een rol. De aandeelhouder zal zich derhalve steeds redelijk en zakelijk moeten opstellen bij de uitoefening van zijn informatierechten.12

Deze belangenafweging zal voor aandeelhouders anders uitpakken dan voor commissarissen.13 Aandeelhouders vervullen een wezenlijk andere rol binnen het vennootschappelijk bestel dan commissarissen, en staan met name in open verhoudingen op meer afstand van de vennootschap. Belangrijker nog is dat de belangen van aandeelhouders wezenlijk kunnen afwijken van die van de vennootschap en dat algemeen is aanvaard dat individuele aandeelhouders – anders dan leden van de vennootschapsleiding14 – in beginsel niet zijn gehouden zich te richten naar het vennootschappelijk belang bij de uitoefening van hun wettelijke en statutaire bevoegdheden.15 Meer dan bij de informatieverstrekking aan commissarissen, bestaat derhalve een reëel risico op botsende belangen16 en benadeling van de vennootschap bij informatieverstrekking aan aandeelhouders. Deze hogere drempel voor de toegang van aandeelhouders tot informatie van de vennootschap brengt mee dat commissarissen veelal een informatievoorsprong zullen hebben op de aandeelhouders. Dat is gerechtvaardigd en past binnen het Nederlandse vennootschapsmodel.

Indien aandeelhouders geen toegang zouden krijgen tot informatie van de vennootschap, zijn de rechten verbonden aan hun aandelen echter zinledig. De algemene vergadering en individuele aandeelhouders zouden dan niet in staat zijn hun rechten en bevoegdheden op geïnformeerde wijze uit te oefenen en de checks and balances binnen de vennootschap zouden worden uitgehold. Het is in het belang van de vennootschap dat de algemene vergadering behoorlijk functioneert en dat voldoende zorg wordt betracht jegens haar (minderheids)aandeelhouders.17 Daarbij komt dat van de aandeelhouder onder omstandigheden ook een zekere verantwoordelijkheid jegens de vennootschap kan worden verwacht.18 Ook dan is het in het belang van de vennootschap als de aandeelhouder op geïnformeerde wijze zijn verantwoordelijkheid kan nemen en weloverwogen keuzes kan maken.

Onder omstandigheden zal het aandeelhoudersbelang derhalve in belangrijke mate parallel lopen aan het belang van de vennootschap en de met haar verbonden onderneming waar het ziet op (het geven van) toegang tot informatie. Dat nuanceert de hiervoor omschreven belangenafweging; in dergelijke gevallen is een ruim informatierecht op zijn plaats.