6.2.4 Voordelen en nadelen van (mede)zeggenschap van ex-werknemers

Wat voordelen van (mede)zeggenschap van ex-werknemers betreft kan ik kort zijn, doordat deze vrijwel geheel overlappen tussen werknemers en ex-werknemers. Onder werknemers verschaft medezeggenschap draagvlak, voorziet het de ondernemer van een overlegpartner en komt het over het algemeen de besluitvorming kwalitatief ten goede.1 Daarnaast zorgt het vaak voor een snellere tenuitvoerlegging van besluiten.2 Het uiteindelijke doel van medezeggenschap van werknemers is volgens de wetgever een bijdrage leveren aan het ‘op evenwichtige wijze afwegen van belangen’.3 Vergelijkbare voordelen en doelen zijn genoemd voor ex-werknemers;4 de kern daarvan is dat ex-werknemers een zinvolle bijdrage kunnen leveren aan de besluitvorming tussen werkgever en werknemer.5 Ook de praktische nadelen zijn vergelijkbaar met die van werknemersmedezeggenschap, zoals vertraging van de besluitvorming, extratijd en kosten.6

Waar ik wat uitgebreider bij stil wil staan zijn de bijzondere (beweerdelijke) nadelen van (mede)zeggenschap die specifiek zijn voor ex-werknemers. Enerzijds zijn als – grotendeels door de tijd achterhaalde – meer praktische nadelen genoemd het historisch verzet vanuit de vakbonden tegen zogeheten ‘kwaliteitszetels’ in het bestuur van pensioenfondsen (zoals speciale zetels voor hoger personeel),7 een gebrek aan kennis van ex-werknemers,8 en het als ex-werknemer niet goed kunnen beoordelen van de verhoudingen binnen de onderneming.9 Anderzijds zijn als meer fundamentele nadelen genoemd het risico op te beperkte belangenbehartiging en de verstorende werking ten opzichte van het arbeidsvoorwaardenoverleg. Die fundamentele nadelen zijn uiteraard van groter belang.

Toenmalig minister Rietkerk meende dat (mede)zeggenschap van ex-werknemers zou leiden tot enge belangenbehartiging; je kunt niet verwachten dat ze iets anders doen dan alleen op hun eigen belangen letten.10 Er kan bovendien een onwerkbare situatie ontstaan omdat de belangen van ex-werknemers weer uiteen kunnen vallen tussen belangen van slapers en gepensioneerden.11 Dezelfde argumenten keerden, zij het iets genuanceerder, zo’n twintig jaar later terug bij de totstandkoming van de Pw.12 Werknemers zouden volgens de STAR meer ‘gespreide belangen’ behartigen, aangezien werknemers hopen in de toekomst te pensioneren, terwijl gepensioneerden niet meer gaan werken.13 Hierin zit, zoals ik al onderkende, een kern van waarheid, maar dit neemt de al genoemde belangentegenstelling niet weg en ook niet het risico dat de werknemers hun ‘directe’ belang verkiezen boven hun ‘indirecte’ belang.14 Nypels sprak op zijn beurt een voorkeur uit voor brede belangenorganisaties, maar meende terecht dat het uit de al genoemde vrijheid van vereniging voortvloeide dat burgers nieuwe belangenorganisaties mogen oprichten die deelbelangen behartigen.15 Specifiek voor zeggenschap door vertegenwoordigers van gepensioneerden in pensioenfondsbesturen geldt bovendien sinds 1990 het wettelijk vereiste van artikel 105 lid 2 Pw, te weten dat zij er zorg voor moeten dragen dat alle belanghebbenden (en dus niet alleen gepensioneerden) zich op evenwichtige wijze vertegenwoordigd kunnen voelen.16 Dat vereiste geldt ook voor de gepensioneerden in het belanghebbendenorgaan,17 maar weer niet voor de leden van het verantwoordingsorgaan. De wetgever gaat er toch vanuit dat iedere geleding binnen het verantwoordingsorgaan oog heeft voor de belangen van de andere geledingen. Bij een ‘vergrijsd’ pensioenfonds zou de werkgever daarnaast kunnen worden uitgenodigd plaats te nemen in het verantwoordingsorgaan, indien deze te eenzijdig is samengesteld.18 Daarnaast is dit nadeel problematisch als de ex-werknemer een rol zou worden toegekend binnen de OR; kan ook dan worden verwacht dat deze geleding oog heeft voor de werknemersbelangen?

Door de vakbonden, SER en regering is, als gezegd, door de jaren heen steeds als tweede fundamentele nadeel aangevoerd dat pensioen een onderdeel is van het arbeidsvoorwaardenoverleg tussen werkgevers en werknemers en dat een rol van de ex-werknemers hierbij verstorend zou werken.19 Zelfs in 2011 betoogde de STAR nog dat het zou leiden tot een ‘onbalans’ van de positie van de sociale partners die het arbeidsvoorwaardenoverleg voeren.20 Het feit dat gepensioneerden en hun verenigingen niet deelnemen aan het arbeidsvoorwaardenoverleg was voor de SER in 1987 de reden te pleiten tegen een vertegenwoordiging van gepensioneerden in pensioenfondsbesturen.21 Dat standpunt is ook door meerdere auteurs destijds onderschreven.22

Dat pensioen een onderdeel is van het arbeidsvoorwaardenoverleg is onmiskenbaar juist. Pensioen is in het arbeidsvoorwaardenoverleg uitwisselbaar met andere arbeidsvoorwaarden. Een pensioenfonds heeft echter binnen de randvoorwaarden van het arbeidsvoorwaardenoverleg een zekere eigen beleids- en beslissingsruimte ten aanzien van de uitvoering van de pensioenregeling.23 Om die reden stelde Nypels dat de deelname van gepensioneerden in de uitvoeringsfase (te weten in het pensioenfonds) niets afdoet aan het arbeidsvoorwaardenoverleg.24 Sterker nog, het wetsvoorstel van Giskes en Van Geen zag die eigen beleids- en beslissingsruimte zelfs als grondslag voor (mede)zeggenschap.25 De (mede)zeggenschap binnen een pensioenfonds is om die reden ambigu genoemd: een situatie van interne (mede)zeggenschap en externe invloed door de sociale partners.26 Wanneer wijziging van de pensioenregeling plaatsvindt via de pensioenfondsroute (paragraaf 5.5) zit een pensioenfondsbestuur uiteraard wel (meer) aan de knoppen van de pensioenovereenkomst.

Ook hier is de vraag of dit (beweerdelijke) nadeel van conflict met het arbeidsvoorwaardenoverleg in de weg staat van het verschaffen van een rol van ex-werknemers binnen de OR. Wat mij betreft is dat niet het geval. Nypels merkte al op dat het argument van verstorende invloed op het arbeidsvoorwaardenoverleg door ex-werknemers vreemd voorkomt, gelet op het feit dat de OR al decennia een instemmingsrecht heeft bij verzekerde pensioenregelingen en soms ook in staat werd gesteld pensioenfondsbestuurders te benoemen, maar tegelijkertijd niet deelneemt aan het arbeidsvoorwaardenoverleg.27