5.3.1 Inleiding

Simpel gezegd betekent hindsight ‘terugkijken’. Bias betekent letterlijk ‘vooroordeel’ en ziet in het kader van hindsight bias op de mentale misleiding die bij het terugkijken kan plaatsvinden. Hindsight bias is het fenomeen dat het resultaat van een bepaalde beslissing of handeling achteraf gezien overduidelijk en voorzienbaar lijkt te zijn. Het is de neiging te overschatten in hoeverre een gebeurtenis voorkomen had kunnen worden. Kennis van het resultaat heeft hierbij invloed op het oordeel over het verleden.1 Het is het gevoel van ‘dat heb ik altijd al geweten’ of ‘dat zag ik aankomen’. Maar wist of zag u het daadwerkelijk (aankomen)? Denk bijvoorbeeld aan de veroordeling van een buurman tot huiselijk geweld (‘ik vond altijd al dat hij een kort lontje had’), de man van de financiële afdeling die geld van de vennootschap heeft weggesluisd (‘hij was altijd al apart’) en het winnen van een gouden medaille door uw favoriete atleet (‘ik wist al van tevoren dat zij die gouden plak zou binnenhalen’). De taak om met kennis achteraf een gebeurtenis uit het verleden te beoordelen, is zowel de taak van de rechter als de taak die deelnemers aan een hindsight bias-experiment voorgeschoteld krijgen. Geschiedt het terugkijken met of zonder hindsight bias? Is terugkijken zonder hindsight bias überhaupt mogelijk?

Onderzoeken naar hindsight bias zijn breed uitgevoerd binnen de cognitiefilosofie en psychologie en hebben velerlei onderwerpen zoals medische diagnoses, presidentsverkiezingen, accountancy en sportevenementen.2 Een koppeling naar de rechtspraak vindt in ieder geval in de wetenschap steeds vaker plaats.3 Dat is van belang, omdat wet en jurisprudentie de rechter confronteren met normen die noodzaken tot een beoordeling van een (mentale) positie in het verleden. Te denken valt aan open normen als ‘omstandigheden van het geval’, ‘persoonlijk ernstig verwijt’ en de vraag of een bestuurder objectief en integer handelde.4 Een continue confrontatie met de werking van het eigen onbewuste komt daarbij om de hoek kijken. Juist omdat sprake is van open normen waarbij de invulling van de norm geen vaststaand gegeven is. Binnen het normatieve kader waarin de rechter opereert, vormt dit een gevaar. Kennis van de afloop behoort de rechter volgens rechterlijke maatstaven niet te beïnvloeden, maar onderzoeken naar hindsight bias tonen aan dat dit een onmogelijke opgave is. Door de beschikking over informatie over de afloop zal de rechter een natuurlijke neiging hebben de voorspelbaarheid van het resultaat hoger in te schatten. In het vervolg van deze paragraaf bespreek ik allereerst de werking van hindsight bias en vervolgens waardoor deze natuurlijke neiging ontstaat.