3.4.2 Een kredietfaciliteit; verhaal op giraal geld

In de praktijk zal de rechtsverhouding met de bank niet alleen de elementen bevatten van opdracht en bewaarneming, maar ook die van een overeenkomst van geldlening. Dat kan inzichtelijk worden gemaakt aan de hand van de begrippen giraal geld en dispositieruimte. Van deze beide begrippen is het laatste het meest omvattend: naast het beschikbaar giraal tegoed wordt daar ook het niet-aangesproken deel van een toegekende faciliteit in rekening-courant (`kredietruimte') onder begrepen. Het is, met andere woorden, het grensbedrag dat de rekeninghouder maximaal debet mag staan. Indien daadwerkelijk geld is geleend onder de faciliteit, komt dat tot uitdrukking in een debetsaldo op de betaalrekening.

De kredietovereenkomst verschilt in diverse opzichten van de giro-overeenkomst.1 Een eerste verschil is de reikwijdte van de contractsvrijheid voor beide rechtsverhoudingen. Terwijl de contractsvrijheid van de bank bij een giro-overeenkomst wordt beperkt door het zwaarwegende belang van een individu om te kunnen beschikken over een betaalrekening, kan deze beperking niet worden aanvaard ten aanzien van het toestaan van debetsaldi. Indien een bank geen kredietfaciliteit wenst te openen door het toestaan van debetstanden, kan zij naar mijn mening daartoe niet worden gedwongen; hoogstens kan het in strijd zijn met de redelijkheid en billijkheid als de bank bij de opzegging van een reeds verstrekte faciliteit de gerechtvaardigde belangen van haar rekeninghouder onvoldoende in haar afweging betrekt.2 Een ander verschil tussen een giro-overeenkomst en de rechten uit hoofde van een kredietfaciliteit betreft de vatbaarheid voor beslag. Het is sinds jaar en dag aanvaard dat een creditsaldo vatbaar is voor derdenbeslag, waarbij het beslag echter niet verder reikt dan het tegoed op het moment van beslaglegging.3 Gelden die later op de rekening verschijnen, vallen dus buiten het beslag. Recentelijk is de vraag aan de orde geweest of 'kredietruimte' vatbaar is voor beslag. Daarbij wordt gedoeld op het deel van een door de bank verleende kredietfaciliteit dat door de rekeninghouder nog niet is volgetrokken. Met andere woorden: het verschil tussen het actuele saldo en de maximaal toegestane debetpositie. De Hoge Raad oordeelde dat een dergelijk beslag niet mogelijk is omdat `de aard van de relatie tussen de kredietverlenende bank en de cliënt, het systeem van ons faillissements- en beslagrecht en bezwaren van praktische aard zich daartegen verzetten'. Een debetsaldo is dus niet vatbaar voor beslag.4

Tot de kern teruggebracht zijn veel vermogensrechtelijke verschillen tussen een giro- en kredietovereenkomst verklaarbaar uit het uiteenlopend vermogensrechtelijk risico dat aan deze beide rechtsverhoudingen verbonden is. Bij de giroovereenkomst is de bank uitsluitend betrokken als dienstverlener en opdrachtnemer van de rekeninghouder en blijft het geldelijk risico beperkt tot een relatief bescheiden periodieke vergoeding voor de verleende diensten. Dat verklaart naar mijn mening waarom een bank slechts in uitzonderlijke gevallen mag weigeren een giro-overeenkomst aan te gaan: de afweging tussen de beperkte vermogensrechtelijke risico's van de bank en het maatschappelijke belang van een betaalrekening voor de beoogde rekeninghouder valt uit in het voordeel van de laatste. Bij een kredietovereenkomst is de bank daarentegen betrokken als schuldeiser en is haar risico gelijk aan de schuld van de rekeninghouder en de daarover opgelopen rente. Dit vermogensrechtelijk risico is veel groter dan het risico voortvloeiend uit de giro-overeenkomst.