3.3.1 Verzelfstandiging en privatisering

De algemene regeling van rechtsvormwijziging is van toepassing op privaatrechtelijke rechtspersonen. Artikel 2:1 BW geeft voor een drietal categorieën rechtspersonen aan dat Titel 1 van Boek 2 BW niet van toepassing is op deze rechtspersonen met uitzondering van artikel 2:5 BW.1 De eerste categorie betreft de Staat, de provincies, gemeenten en waterschappen. De tweede categorie wordt gevormd door lichamen waaraan krachtens de Grondwet verordenende bevoegdheid is verleend. De derde categorie omvat lichamen die aan de volgende twee eisen voldoen: een deel van de overheidstaak is er aan opgedragen én bij of krachtens de wet is rechtspersoonlijkheid toegekend. Ook aan privaatrechtelijke rechtspersonen kan een deel van de overheidstaak worden opgedragen. Op die rechtspersonen is geheel Boek 2 BW in beginsel wel van toepassing. De wet in formele zin kan uitzonderingen op de wettelijke regeling voor privaatrechtelijke rechtspersonen tot gevolg hebben.

De drie hiervoor genoemde categorieën, alle publiekrechtelijke rechtspersonen, kunnen van rechtsvorm wijzigen. Voor deze rechtspersonen geldt niet de regeling van artikel 2:18 BW. Rechtsvormwijziging dient te geschieden op basis van een wet in formele zin. De tendens van de overheid tot privatisering van taken doet zich voor in de vorm van verzelfstandiging of afstoting.2 Verzelfstandiging laat overheidsinvloed onverlet. Afstoting of privatisering daarentegen impliceert het vervallen van overheidstaken. Dat deze wijzen van herstructurering niet te omschrijven zijn als échte rechtsvormwijziging tonen de hierna te geven voorbeelden aan. Het Kadaster is verzelfstandigd via publiekrechtelijke weg, de N.V. Nederlandse Spoorwegen via privaatrechtelijke weg. PTT Nederland N.V. is verzelfstandigd als privaatrechtelijke rechtspersoon. Stichting ROI is een voorbeeld van privatisering.

Verzelfstandiging en privatisering worden wel aangeduid met de term 'omzetting' maar van échte rechtsvormwijziging, als bedoeld in artikel 2:18 BW is geen sprake. Verzelfstandiging en privatisering vertonen overeenkomsten met rechtsfiguren als oprichting, ontbinding, juridische splitsing en ook met rechtsvormwijziging. Het verdient dan ook aanbeveling verzelfstandiging en privatisering niet langer aan te duiden als 'omzetting'.