3.8 Wat is zorgplicht in algemene zin?

Deelnemers aan het rechtsverkeer dienen een zorgplicht in acht te nemen. Er wordt echter nergens een concrete invulling aan het begrip zorgplicht gegeven. Dit valt te verklaren doordat de inhoud van de zorgplicht sterk afhangt van alle omstandigheden van het geval, die steeds verschillend zullen zijn. De ene zorgplicht is de andere dus niet. Naar mijn idee komen de volgende elementen echter altijd terug bij de invulling van het begrip zorgplicht: i) een plicht tot handelen of nalaten, ii) ten behoeve van een persoon of goed, iii) welke plicht ziet op de concrete belangen van de persoon of het goed en iv) kan bestaan uit een veelheid van daden over een lange periode. Deze elementen heb ik ontleend aan de definitie van zorgplicht van Tjong Tjin Tai in zijn proefschrift.1 In dit verband kan in lijn met Hartlief ook gesproken worden over algemene zorgplichten. Wat men zich dient te realiseren bij algemene zorgplichten, is dat deze weliswaar richting kunnen geven aan de mate van zorg die mag worden verlangd, maar dat zij in concrete gevallen niet veel houvast geven.2

Dit ziet men ook terug in het overeenkomsten- en het onrechtmatige daadsrecht, waar zorgplichten een belangrijke rol spelen (zie paragraaf 3.2, 3.3 en 3.5). Zo is er de zorgplicht om een overeenkomst juist na te leven en is er een zorgplicht een ander geen schade te berokkenen (lees: niet onrechtmatig te handelen). In beide gevallen dient men rekening te houden met de gerechtvaardigde belangen van een andere partij. De ‘gerechtvaardigde belangen van een andere partij’ betreft een algemene juridische (zwakke) zorgplicht die wel wordt gezien als de (of een) grondnorm van het Nederlandse overeenkomsten- en onrechtmatige daadsrecht. De omvang van deze zorgplicht is niet in het algemeen of op voorhand te bepalen.3 Deze algemene norm kan gezien worden als een overkoepelende norm die de verschillende rechtsgebieden met elkaar verbindt4 Deze algemene zorgplicht voegt een zeker element van wederkerigheid aan het contractenrecht toe en daarmee geeft de algemene zorgplicht het contractenrecht een sociaal karakter. De vraag hoe sterk de belangen van de andere partij een rol spelen, en daarmee hoe intens de zorgplicht is, hangt mede af van de vraag of partijen gelijkwaardig zijn of niet. Bij ongelijkwaardigheid is de zorgplicht intenser en kan zij groot gewicht hebben.5

Er dient een onderscheid te worden gemaakt tussen zorgplicht en zorgverplichtingen. Zorgplicht ziet op een algemene plicht om zorg te betrachten. De zorgplicht dient te worden gezien als een abstracte norm die vervolgens moet worden uitgewerkt in specifieke zorgverplichtingen. Een zorgverplichting is dan een verplichting tot het verrichten van een concrete zorgdaad. Onder een concrete zorgdaad moet een verplichting tot het doen of nalaten van concrete handelingen ten behoeve van zekere belangen worden verstaan. De jurisprudentie en literatuur maken geen strikt onderscheid tussen zorgplicht en zorgverplichtingen. De termen worden grotendeels als synoniemen gebruikt.