II.4.2 Achtergrond

Oorspronkelijk kon naar Nederlands strafrecht alleen een natuurlijk persoon een strafbaar feit plegen.1 De opvatting bestond dat een rechtspersoon – als juridische constructie – niet eigenhandig de (fysieke) gedragingen kan verrichten die een strafbaar feit opleveren.2 In de toelichting op het Wetboek van Strafrecht schreef Modderman over rechtspersonen: “Een strafbaar feit kan alléén worden gepleegd door den natuurlijken persoon. De fictie der regtspersoonlijkheid geldt niet op het gebied van het strafregt”.3 Bovendien werd het onrechtvaardig geacht dat een hele gemeenschap moest boeten voor het handelen van de vertegenwoordigers van de rechtspersoon.4 Als in het kader van een rechtspersoon een strafbaar feit plaatsvond, werden daarom slechts de betrokken natuurlijke personen vervolgd.5

In de eerste helft van de twintigste eeuw was er wel meer aandacht voor strafbare feiten begaan in het kader van rechtspersonen, vooral in de economische sfeer. Dit vertaalde zich in bijzondere delicten die bestuurders en commissarissen strafrechtelijk aansprakelijk stelden voor delicten die zijn begaan binnen een rechtspersoon.6 Halverwege de twintigste eeuw kwam in het strafrecht ook de rechtspersoon zelf in beeld. Aanvankelijk kon de rechtspersoon slechts aansprakelijk worden gesteld voor een aantal specifieke strafbare feiten, en dan met name fiscale delicten.7

De invoering van de Wet Economische Delicten in 1951 zorgde voor veel nieuwe aansprakelijkheidsmogelijkheden van de rechtspersoon; het toenmalige artikel 15 lid 1 WED bevatte de algemene regel dat ook rechtspersonen economische delicten konden begaan. Lid 2 van het artikel bevatte een richtsnoer voor de toerekening, die erop neerkomt dat de rechtspersoon dader is wanneer (natuurlijke) personen “die hetzij uit hoofde van een dienstbetrekking hetzij uit anderen hoofde handelen in de sfeer van de rechtspersoon (..)” het economische delict hebben begaan. Los van deze handreiking liet de wetgever de rechter veel ruimte om het leerstuk van daderschap van rechtspersonen verder te ontwikkelen, waarbij de mogelijkheid van toerekening buiten het sfeercriterium om bewust open werd gelaten.8

Met het loslaten van het fysieke handelingsbegrip en het objectiveren van opzet en schuld is er ruimte ontstaan om ook in het commune strafrecht rechtspersonen aansprakelijk te stellen. In lijn met deze ontwikkeling werd in 1976 in het Wetboek van Strafrecht uitdrukkelijk erkend dat een strafbaar feit behalve door een natuurlijk persoon ook kan worden begaan door een rechtspersoon (art. 51 lid 1 Sr).9Artikel 51 Sr bevat geen nieuwe regeling voor de strafbaarheid van rechtspersonen; de regeling van artikel 15 WED (oud) werd – ontdaan van het sfeercriterium10 – slechts veralgemeniseerd.11 Zodoende was het daderschap van rechtspersonen dus niet langer beperkt tot economische delicten of andere bepalingen uit het bijzondere strafrecht. Door artikel 51 lid 1 Sr kan een rechtspersoon in beginsel ieder delict (dus ook milieudelicten) begaan.12

Dan is het nog goed om te verduidelijken welke entiteiten precies bedoeld worden met ‘rechtspersoon’ in de zin van artikel 51 Sr lid 1. Onder het bereik van dit artikel vallen in ieder geval de rechtspersonen die worden erkend in het civiele recht, zoals de besloten vennootschap, de naamloze vennootschap, de stichting, en de vereniging (artikel 2:3 BW); kerkgenootschappen (artikel 2:2 BW); en diverse overheidslichamen (artikel 2:1 BW).13 In aanvulling op de civielrechtelijk erkende rechtspersonen wordt in het derde lid van artikel 51 Sr enkele entiteiten zonder rechtspersoonlijkheid, zoals een maatschap en een rederij, gelijkgesteld aan rechtspersonen.14