7.3.5 Bepaalbaarheid van een gerecht of de gerechten

In de regel zullen partijen het gerecht of de gerechten aanduiden. Soms zullen partijen enkel de staat aangegeven (par. 7.3.3). Meestal vindt de aanduiding plaats door verwijzing naar een gerecht en een geografische plaats óf de gerechten en een aanduiding van een staat. Toch is zo'n gedetailleerde aanduiding niet nodig. Partijen kunnen volstaan met een verwijzing naar een forum zonder geografische aanduiding.1 Het forum moet echter op het moment van het instellen van de procedure bepaalbaar zijn aan de hand van objectieve elementen.2 Het Hof van Justitie acht een aanduiding met naam en geografische plaats niet nodig, omdat art. 23 EEX-V°/17 Verdrag berust op het beginsel van partij autonomie.3

Wanneer duidt een forumkeuze het forum of de fora voldoende aan? Het Hof van Justitie hanteert de volgende cumulatieve voorwaarden voor een forumkeuze die geen gerecht expliciet aanduidt:

Deze voorwaarden wijken af van de criteria die de Nederlandse rechtspraak tot het arrest Coreck Maritime/Handelsveem4 gebruikte (zowel bij de interpretatie van het Verdrag als in het commune internationaal privaatrecht) en sindsdien nog slechts toepast in het commune internationaal privaatrecht in afwijking van de huidige EEX-V°Nerdrag interpretatie (art. 8 Rv). Naar Nederlands commuun internationaal privaatrecht is het criterium om vast te stellen of een forum voldoende is aangeduid nog steeds (in heersende mate): Kan op eenvoudige wijze worden vastgesteld welk gerecht voor het desbetreffende geschil bevoegd is?5 Voor de bespreking van de voorwaarden heb ik 'niet aangeduide' forumkeuzen onderverdeeld in categorieën. Aan de hand hiervan zal ik de voorwaarden bespreken. De categorieën zijn: nadere bepaalbaarheid door (i) partijwil, (ii) plaats van vestiging of woonplaats, (iii) `principal place of business' en (iv) plaats van uitvoering van de overeenkomst (`E'zfiillungsort').

Het is mogelijk dat aan de eiser een zekere vrijheid wordt gelaten. De tweede voorwaarde van het Hof van Justitie sluit dat niet uit, mits er objectieve elementen zijn. Dat strookt ook met de keuzemogelijkheid voor de eiser, indien de gerechten van een EG-lidstaat of verdragsluitende staat zijn aangewezen zonder nadere aanduiding. De forumkeuze waarbij bepaalbaarheid afhangt van partij wil kan worden onderverdeeld in twee subcategorieën:

a) Een 'eenzijdige forumkeuze' waarbij steeds één der partijen beslist, ongeacht haar processuele positie. Het is de vraag of zo'n forumkeuze aanvaardbaar is, nu steeds één der partijen - ongeacht haar positie als verweerder of eiser - bepaalt waar wordt geprocedeerd. Een onbeperkte eenzijdige keuze lijkt niet aan de voorwaarden van het arrest Coreck Maritime/Handelsveem6 te voldoen, omdat de objectieve elementen voor de geadieerde rechter ontbreken om vast te stellen of hij bevoegd is. Een partijwil (lees: volledige vrijheid) is mijns inziens onvoldoende objectief. 7

Naar Nederlands commuun internationaal privaatrecht is een onbeperkte keuzevrijheid voor één partij niet geldig. Ook onder art. 8 Rv dienen de voorwaarden van het arrest Coreck Maritime/Handelsveem te worden toegepast.8 Indien beperkingen voorkomen zodanig dat de forumkeuze wel kan voldoen aan de voorwaarden van het arrest Coreck Maritime/Handelsveem,9 dient niet te streng te worden omgegaan met dergelijke forumkeuzen. Misbruik zal in zulke gevallen snel zichtbaar worden. Indien tussen een Franse en een Nederlandse partij een geschil bestaat over een koopovereenkomst die is uitgevoerd in België, dan is eenzijdige aanwijzing door de daartoe bevoegde (verwerende) partij van een gerecht te Panama al gauw als misbruik te kwalificeren. Zolang de betreffende partij echter een keuze maakt voor de gerechten waarmee partijen of het geschil aanknopingspunten hebben (omdat dat is overeengekomen), kan niet op voorhand gezegd worden dan de keuze niet toelaatbaar is. De toets dient mijns inziens te zijn of de aanwijzende partij misbruik maakt van haar bevoegdheid. De misbruiktoets stelt grenzen aan de keuze van een gerecht op basis van een dergelijke forumkeuze Afhankelijk van haar positie kan de partij dan een gerecht aanwijzen dat in haar belang is. Maar dat is bij een forumkeuze in algemene voorwaarden meestal niet anders. Van misbruik kan bijv. sprake zijn, indien de partij een gerecht kiest wiens vonnis niet uitvoerbaar is (zie art. 7 WIPR) of een gerecht dat slechts met enorme vertraging uitspraak doet (zie art. 11 WIPR). In praktisch opzicht kan de aanwijzing van de Rb. Helsinki voor een geschil tussen een Nederlander en een Belg in ernstige mate de andere partij belemmeren in haar mogelijkheid rechten en verplichtingen door een gerecht te doen vaststellen, maar daarvan acht ik zonder bijzondere omstandigheden niet gauw sprake. De art. 6 en 7 WIPR leggen bovendien beperkingen op en bieden waarborgen voor misbruik, zodat buiten deze beperkingen en waarborgen niet veel ruimte bestaat om de aanwijzing van een gerecht niet rechtsgeldig te achten.

b) Een 'tweezijdige forumkeuze' waarbij één der partijen beslist over het bevoegde gerecht afhankelijk van de gemaakte afspraak, bijv. de processuele positie van de partij. Beide partijen kunnen bij de tweezijdige forumkeuze dus in de positie van aanwijzende partij komen te verkeren. Op voorhand is nog niet zeker welke partij bevoegd zal zijn het bevoegde gerecht aan te wijzen.10

Tegen een dergelijke forumkeuze bestaan mijns inziens zowel praktische als juridische bezwaren. Een praktisch bezwaar is de mogelijke wedren om te dagvaarden teneinde het bevoegde forum veilig te stellen (met als gevolg een onnodig snelle escalatie van een geschil). Daarom is zo'n forumkeuze vanuit praktisch oogpunt af te raden. Juridisch gezien kan weliswaar geen misverstand bestaan over de bevoegdheid tot aanwijzing, maar van objectieve elementen (in de forumkeuze) voor bepaling van de bevoegdheid van het gerecht is geen sprake. Een dergelijke tweezijdige forumkeuze lijkt daardoor niet aan de voorwaarden van het arrest Coreck Maritime/Handelsveem11 te voldoen. Een partijwil is mijns inziens onvoldoende objectief en niet voldoende nauwkeurig voor een gerecht om zich een oordeel te vormen over het aangewezen gerecht. Er zal meer moeten zijn, zodanig dat tevoren inzichtelijk is welke keuzemogelijkheden de eisende partij heeft of op welke wijze de keuze tot stand gaat komen.

Voor het Nederlands commune internationaal privaatrecht zie ik dezelfde problemen. De aangezochte rechter kan op grond van de forumkeuze niet eenvoudig vaststellen of hij bevoegd is. De forumkeuze bepaalt hierover niets.

In de jurisprudentie is zo'n aanwijzing in een forumkeuze bijna steeds voldoende bepaalbaar geacht.12 Het is niet verwonderlijk dat zo'n forumkeuze weinig problemen oplevert, omdat meestal gemakkelijk is vast te stellen (bijv. door het briefpapier, statuten en de Kamer van Koophandel of de burgerlijke stand) waar deze partij is gevestigd. Een dergelijke keuze voldoet zowel aan de voorwaarden van het arrest Coreck Maritime/Handelsveem13 als aan die van art. 8 Rv.

In het zeevervoer komt de aanwijzing van het gerecht van de `principal place of business' van één der partijen (meestal de vervoerder) vaak voor. In het bijzonder in cognossementen is een dergelijke forumkeuze in zwang.14

Wat wordt met `principal place of business' bedoeld? Dit begrip dient letterlijk te worden geïnterpreteerd: het is de plaats waar de partij het centrum van haar bedrijfsactiviteiten of bedrijfsvoering heeft.15 Degene om wiens zetel het gaat, zal eventueel moeten aantonen waar zijn principal place of business is.16 De vraag is derhalve: Wanneer is een verwijzing naar het gerecht waar een der partijen haar principal place of business heeft voldoende bepaalbaar?

Onder art. 23 EEX-V°/17 Verdrag is het in beginsel toegestaan in een forumkeuze te verwijzen naar de principal place of business.17Een dergelijke forumkeuze voldoet in beginsel aan de vier voorwaarden die het Hof van Justitie stelt: de principal place of business is bepaalbaar, aan de hand van objectieve elementen en voldoende nauwkeurig voor de aangezochte rechter om zich - na voorlichting door partijen over de principal place of business een mening te vormen. Het gerecht kan de principal place of business bovendien nader invullen aan de hand van de omstandigheden van het geval. Uit het cognossement zal de identiteit van de vervoerder moeten kunnen worden afgeleid. Is er bijv. meer dan één vervoerder en volgt uit de forumkeuze niet welke vervoerdeer is bedoeld, dan is de forumkeuze niet rechtsgeldig, omdat de aanwijzing onvoldoende objectieve aanknopingspunten bevat.18

In het Nederlandse commune internationaal privaatrecht19 zijn - met name door de invoering in 1992 van art. 629 Rv - de volgende rechtsregels uitgekristalliseerd die afwijken van de voorwaarden van het arrest Coreck Maritime/Handelsveem:20

1. Geschillen over een forumkeuze met een principal place of business clausule waarop art. 629 Rv niet van toepassing is, dienen alleen te worden getoetst aan art. 8 Rv en de eisen die de rechtspraak aan de principal place of business clausule stelt (zie hierna). Voor de goede orde merk ik op dat onder deze categorie onder meer vallen alle geschillen tussen andere partijen dan de vervoerder en de lading-ontvanger (derde-houder van het cognossement),21geschillen over overeenkomsten tot vervoer met een andere eindbestemming dan Nederland, geschillen over overeenkomsten tot vervoer dat niet geheel of gedeeltelijk heeft plaatsgevonden per schip en geschillen over overeenkomsten tot vervoer dat niet van buiten Nederland komt.

Art. 629 lid 2 sub a Rv beheerst dus slechts in beperkte mate een forumkeuze met een principal place of business clausule. Alleen in het vierde scenario beperkt art. 629 Rv forumkeuzen met een principal place of business clausule. In andere gevallen blijft de rechtspraak (ook voor 1992) over principal place of business clausules van kracht. Resteert voor de scenario's 1 tot en met 3 hierboven de vraag waaraan een forumkeuze met een principal place of business clausule dient te voldoen. Uit de rechtspraak kunnen de volgende regels worden afgeleid:23

Met name de plicht hierboven onder (2) tot het verschaffen van inlichtingen is een belangrijke verplichting, omdat vaak moeilijk de principal place of business bij buitenlandse vennootschappen is vast te stellen. De plicht tot het verschaffen van inlichtingen geldt slechts voor zover bij de andere partij onduidelijkheid bestaat.28 Geen inlichtingenplicht is aanwezig, indien de andere partij bekend is met de principal place of business.29

De enkele mededeling van de betrokken partij dat de rechter te X bevoegd is, is niet voldoende voor een rechtsgeldige forumkeuze.30 De mededeling waar de principal place of business zich bevindt, is - in geval van twijfel daaromtrent - wel voldoende.31A fortiori is het niet antwoorden op een daartoe strekkende vraag van de belanghebbende fataal, indien onvoldoende duidelijkheid bestaat over de principal place of business.32De eiser heeft een plicht om inlichtingen te vragen over de principal place of business van de verweerder, al dan niet door tussenkomst van de raadslieden. Hij kan niet stellen dat de principal place of business niet uit de overeenkomst (vaak een cognossement) blijkt en dat de forumkeuze dus onvoldoende is bepaald.33 Dat is een belangrijk verschil met art. 629 lid 2 sub a Rv op grond waarvan de plaats wel dient te blijken uit het cognossement.34 Aannemelijk moet zijn dat het inwinnen van inlichtingen, indien tijdig zou zijn gereageerd, voldoende duidelijkheid zou hebben opgeleverd over de principal place of business.35Het is in geval van zeevervoer meestal niet voldoende dat de betreffende partij Lloyd' s scheepsregister had kunnen inzien of daaruit een uittreksel had kunnen opvragen waarin de vervoerder is vermeld met zijn principal place of business36 Een 'Identity of Carrier clausule37 brengt daarin geen verandering, ook niet indien deze clausule nietig is.38

Sinds het arrest van het Hof van Justitie in de zaak Coreck Maritime/Handelsveem39 veem is een kentering in de Nederlandse jurisprudentie in het commune internationaal privaatrecht nog niet waarneembaar. Het (Nederlandse) commune internationaal privaatrecht lijkt een eigen weg te gaan, zoals hierboven beschreven, doordat art. 629 Rv een recente bepaling is die door het tweede lid voor internationaal zeevervoer met als eindbestemming Nederland leidt tot een ander regime voor forumkeuzen die afwijken van de bevoegdheid van de Nederlandse rechter op grond van art. 629 lid 1 Rv.

Gezien de onduidelijkheid die vaak bestaat over de plaats van uitvoering van een verbintenis, kan men zich afvragen of een verwijzing in de forumkeuze naar de plaats van uitvoering van een verbintenis uit overeenkomst verstandig is. Niettemin blijkt zo'n forumkeuze voor te komen. Aangezien art. 5 sub 1 EEX-V°Nerdrag de plaats van uitvoering van een verbintenis uit overeenkomst als aanknopingspunt heeft, is een forumkeuze die hierbij aanknoopt geldig. Bovendien mogen partijen in de overeenkomst de plaats van uitvoering vastleggen in een uitvoeringsovereenkomst.40 De nationale rechtspraak acht een forumkeuze die verwijst naar de plaats van uitvoering van de overeenkomst geldig.41

Aangezien art. 6 sub a Rv de plaats van uitvoering als aanknopingspunt heeft, is ook een forumkeuze ex art. 8 Rv die hierbij aanknoopt geldig. Bovendien mogen partijen in de overeenkomst de plaats van uitvoering vastleggen. Art. 8 Rv dient derhalve op gelijke wijze als art. 23 EEX-V°/17 Verdrag te worden geïnterpreteerd.